Spis treści



Spis treści



Jan Szymczyk: Wokół wartości i więzi społecznych Polaków. Wybrane aspekty i tendencje

Andrzej Tarczyński: Długofalowa zmiana społeczna jako sposób interpretacji przemian w moralności

Ks. Maciej Hułas: Zwycięzcy i przegrani globalizacji

Ks. Marian Radwan SCJ: Status Kościoła we Francji po 1905 roku

Marzena Górecka: „Die himmelsschauenden Alpen...” – Der mystische Alpendiskurs in der helvetischen Literatur der Neuzeit

Oleh Rudenko: Polichromia jako księga otwarta. Wokół religijno-narodowych poszukiwań Modesta Sosenki 





Stanisław Grodź SVD: Jubileusz Księdza Profesora Henryka Zimonia SVD

Ks. Ryszard Groń: Rec.: Brian Patrick McGuire, Friendship And Community. The Monastic Experience, 350-1250, Ithaca and London: Cornell University Press, 2010

Wojciech Daszkiewicz: Rec.: Zofia J. Zdybicka, Religia w kulturze. Studium z filozofii religii, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2010

Ks. Janusz Mariański: Rec.: Danuta Walczak-Duraj, Socjologia dla ekonomistów, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2009




Z życia uniwersytetu


Diariusz wydarzeń uniwersyteckich (lipiec–wrzesień 2010)





The values and social bonds among poles.
Selected aspects and tendencies


The quality of the values preferred by contemporary Poles and the formation of the social bonds among them – as well as the formation of their identity – is influenced by various social processes and changes. As a result of these social transformations, some axiological categories have changed their position in the hierarchy of individual preferences, others have undergone transformation or reinterpretation, and still other have been contested. Yet, what may be perceived in the world of values cherished by Poles, including young people, is a situation of a certain stability rather than vehement fluctuation, of reconstruction rather than breakdown, of continuation rather than total breach of continuity. The internalisation of values as well as the development of authentic social bonds, insofar as it pertains to the construction of civil society or social order in the country, in particular regions, or in particular sectors of public life, must respond to new challenges originating in the socio-cultural transformations taking place in Poland, in Europe, and in the global world. The fundamental values held by Poles and the social bonds cultivated on a higher, supra-family level undoubtedly require greater commitment and participation on the part of individuals and social groups. They also often need strong defence as well as a restoration of order and a restoration of their hierarchy in social and individual life.


Keywords: the sociology of values, social bonds, classifications and transformations of values, liberty – equality, materialism – post-materialism, the values of religious life, moral bond, preferences and attitudes



Long-term social change as a way of interpreting transformations in morality


The article is devoted to one of the ways of describing morality transformations, with morality understood as the set of convictions prevailing in a community concerning what is good and what is evil – the judgements and norms, and the human behaviours that stem from them. The changeability of morality (and, what follows, the defining of the direction of its transformations) may be seen as a derivative of the social order (the state of social structures and the orientation of culture) that it is supposed to keep alive, considered in terms of long continuance. Morality transformations then emerge as a transition from the patrimonial order, in which morality was determined by the category of duty and the virtue of honour, through industrial society (whose counterparts in the moral sphere are utilitarian and secularisation tendencies), to the post-industrial order, characterised in the moral sphere by a pragmatization of consciousness and individualisation.


Keywords: morality transformations, social order, long continuance



The Winners and Losers of Globalization


Globalization is a process which, once launched ruthlessly transforms life conditions of individuals and societies. Its range covers the entire planet, leaving no room left. As an aftermath of technological development, globalization leaves no alternative. Besides the basic functional domains of social interaction: economy, state, knowledge, religion and family – the whirl of global determinism engulfs society in its entirety. It transforms the meaning of what implies broadly understood localness. The clash in which former localness is being confronted with the omnipresent globalness generates groups of winners and losers – those who managed to put themselves together under the new circumstances and those who did not. The coming about of universally related problems such as transnational terrorism, environment protection, migration movements, new geographies of global poverty, reignites debates on universal humanity as a collective recipient of those challenges. The idea of universal humanity repeatedly debated in the past raises anew questions and this time about its accommodative basis. One can ask: whether the globalness, so far undefined and vague, is adequate to such extent, that it may: first replace local contexts as the keystones of people’s biographies and second create the underpinning of fundamental values shared by individuals and societies? Is the global embedding able to satisfy the needs of individuals and societies, that so far have been satisfied by numerous forms of interpersonal solidarities locally determined? Last but not least the question comes up, whether the globalization that unifies languages, patterns of culture, academic standards and lifestyles on a whole is not coincidently an avatar of the new economic, political and cultural colonialism?


Keywords: globalization, cosmopolitanism, local embedding, universal humanity, post-accession migration.



The Status of the Church in France After 1905


The public status of the Church in France, determined by the Concordat of Bologna (1516), overthrown by the Revolution (1789), and modified by Napoleon (1801), was questioned from the middle of the 19th century. Criticism came from Catholic liberals and from the intellectual inheritors  of the Encyclopaedists. The alliance of throne and altar was challenged, as well as the excessively strong position and the economic and educational privileges of the Church. The Third Republic (after 1870), ideologically hostile to the Church – particularly freethinkers and Freemasonry – intended to destroy it completely (Allard, Jaures, Combes). Radicals and socialists, as the parliamentary majority, passed a law in 1905 introducing the separation of Church and State and, what is worse, depriving the Church of its legal personality. Former parishes were to be replaced by entities with the status of local cult associations (associations cultuelles), independent from bishops. This meant a change of the hierarchical structure of the Church into a democratic, popular one. The anti-Church character of the new law met with opposition from Pope Pius X, who published three encyclicals raising this issue. The French episcopate took an analogous stance, and the faithful put up active resistance in their parishes. The country was in danger of a religious social explosion. Confronted by open anti-government resistance, the ruling parties with the majority in the parliament tempered their demands, and the war of 1914-1918 quietened down internal conflicts. After the war, political interest forced France to reckon with the Vatican. Bilateral diplomatic relations were established in 1921. Pressure from Pius XI forced the authorities to withdraw the regulations of the 1905 law and introduce so-called diocesan cult associations (1924), directed by local bishops, which were supposed to manage the economic matters of parishes. The internal situation in France calmed down considerably. The new conditions in which the Church was to function satisfied both sides of the dispute. The Church gained full freedom and independence from the state. At present, these issues are no longer on the political agenda.


Keywords: the Vatican and France, the separation of Church and State, French Third Republic, French freethinkers, cult associations (associations cultuelles), 20th century Popes, Gasparri Pietro, Briand Aristid



Mistyczny dyskurs Alp w helweckiej literaturze nowożytnej


Wielu niemieckich i szwajcarskich badaczy literatury, m.in. E. Egli, A. Bettex, R. Oppenheim, G. Seitz, R. i D. Groh, R. Charbon, C. Jäger-Trees, D. Müller, w dostateczny sposób wykazało, że od XVIII wieku Alpy należą do centralnych motywów literatury helweckiej. W swoich monografiach i pracach zbiorowych poświęconych motywowi Alp badacze nie uwzględnili jednak dostatecznie lub jedynie na marginesie faktu, że od kilku stuleci Alpy są także postrzegane i opisywane z perspektywy, którą na płaszczyźnie naukowej można określić jako mistyczną. Do ukształtowania się mistyki alpejskiej, będącej rezultatem długotrwałego procesu ideowo-kulturowego, przyczyniły się trzy nurty naukowe i artystyczne: fizykoteologia, metafizyka piękna oraz estetyczne oddziaływanie wzniosłości. Pod ich wpływem tereny alpejskie przemieniły się z obszaru badań przyrodniczych czy poetyckiej inspiracji w przestrzeń, w której człowiek doświadczał bezpośredniego spekulatywnego poznania Boga-Stwórcy oraz duchowego zjednoczenia z Nim. Początków historycznej zmiany paradygmatu postrzegania Alp prowadzącej do mistycznego uniesienia należy upatrywać już w XVI wieku, kiedy to zaniechano negatywnego widzenia terenów wysokogórskich jako dzikiej pustyni pełnej magii i złych duchów, która przepełniała człowieka grozą i tym samym stanowiła jakoby zaprzeczenie harmonijnej  natury. Za prekursora mistycznego dyskursu Alp należy uznać uniwersalnego uczonego doby niemieckojęzycznego humanizmu, lekarza i przyrodnika Conrada Gesnera, który w swojej prywatnej korespondencji do przyjaciela J. Vogla z 1541 roku, opisując rzeczowym precyzyjnym językiem elementy alpejskiej przyrody wyznaje w pewnym passusie swoją entuzjastyczną reakcję na jej piękno i porównuje ją do raju ziemskiego oraz miejsca, gdzie człowiek dostrzega w porządku stworzenia mądrość samego Boga. Dowody takiego entuzjastycznego postrzegania Alp znajdują odzwierciedlenie także w literaturze pięknej i fachowej drugiej połowy XVI oraz XVII wieku, m.in. w dziełach A. Tschudiego, J. Stumpfa, B. Marti, S. Münstera i J. Simlera. Punkt kulminacyjny mistyka Alp osiąga za przyczyną anglosaskich fizykoteologów, Edmunda Burke’a, Johna Addisona i Johna Denisa, w XVIII wieku. Zdaniem reprezentantów innowatorskiego w owych czasach nurtu obserwacja i kontemplacja natury wysokogórskiej prowadziła do bezpośredniego poznania nieskończoności, egzystencji i dobra Boga-Stwórcy. Głównymi reprezentantami fizykoteologicznego postrzegania przyrody, w tym terenów wysokogórskich, byli na ziemi helweckiej zuryski uczony J. J. Scheuchzer oraz dwaj berneńscy profesorowie G. H. Gruner i H. R. Schinz. Pod wpływem fizykoteologii, a także pod wpływem russeańskiej krytyki cywilizacji powstała w XVIII literatura idylliczna. Albrecht von Haller w liczącym 49 zwrotek poemacie Die Alpen z 1729 roku wychwala życie alpejskich pasterzy jako ideał ludzkiej egzystencji i stylizuje Alpy na ziemski raj. Idealizujące ujęcie Alp dokumentuje także powieść autobiograficzna Lebensgeschichte und natürliche Ebentheuer des Armen Mannes im Tockenburg Ulricha Bräkera z 1782 roku, na której kartach szwajcarskie Alpy przemieniają się w naturalne, pierwotne miejsce spotkania z samym Stwórcą, w locum sacrum. Od zmiany paradygmatu w XVIII wieku sprawozdania o przeżyciach mistycznych na łonie alpejskiej przyrody należą do trwałego repertuaru literatury helweckiej. Świadczą o tym dzieła prozatorskie nurtu literatury ojczyźnianej, powstałe na przełomie XIX i XX wieku. Jego reprezentanci Jakob Boßhart, Gustav Renker i Franz Odermatt, przypieczętowują wielowiekowy rozwój mistycznego dyskursu Alp, którego poszczególne etapy zostały naszkicowane i zilustrowane na wybranych przykładach w niniejszym artykule.


Słowa kluczowe: dyskurs mistyczny, motyw Alp, literatura helwecka, literatura szwajcarska, fizyko- teologia, metafizyka piękna, estetyczne oddziaływanie wzniosłości



Polychrome as an Open Book. On Modest Sosenko’s Religious-National Experiments


The article is dedicated to the creativity of famous Ukrainian artist of the beginning of XX century Modest Sosenko. He is famous for the reviving of the Church painting based on Byzantines tradition and folk art. One of his best works presented till nowadays – the polychrome of St. Michael Church in the village of Pidberiztci has been analyzed.


Keywords: artist, art, religion, national, church, polychrome, sacred image, ornament




Autor: Robert Kryński
Ostatnia aktualizacja: 17.01.2012, godz. 11:20 - Robert Kryński