mgr Adam Szot
Katedra Teorii i Filozofii Prawa
Wydział Prawa i Administracji UMCS
Sądowe stosowanie prawa jako remedium na kryzys prawa spowodowany jego instrumentalizacją
Instrumentalizacja prawa jest zjawiskiem polegającym na wykorzystywaniu prawa wyłącznie jako narzędzia do realizacji celów władzy politycznej. W takim procesie prawo przestaje respektować wartości społecznie akceptowalne, przestaje gwarantować podstawowe prawa i wolności ludzi, a staje się jedynie instrumentem sprawowania władzy. Innymi słowy zostaje zaburzona równowaga między prawem jako środkiem prowadzącym do osiągania konkretnych celów, a prawem jako nośnikiem społecznie akceptowanych wartości. Jest to zjawisko niekorzystne, któro w perspektywie czasu prowadzi do upadku prestiżu prawa, a w konsekwencji jego kryzysu.
Zjawisko instrumentalizacji prawa związane może być zarówno z procesami jego tworzenia jak również stosowania. Przez stosowanie prawa możemy rozumieć proces decyzyjny podejmowany przez kompetentny podmiot prowadzący do wydania wiążącej decyzji o charakterze indywidualnym i konkretnym. W teorii prawa rozróżnia się dwa typy stosowania prawa: sądowy oraz administracyjny. Cechą charakterystyczną sądowego stosowania prawa jest pozycja podmiotów podejmujących decyzje. Są one niezależne od innych podmiotów (przy najmniej w zakresie „wyrokowania”) i nie są zainteresowane treścią podejmowanej przez siebie decyzji (kierunkiem rozstrzygnięcia). Zupełnie odmiennie sytuacja ta prezentuje się w administracyjnym typie stosowania prawa. To właśnie dzięki tym cechom proces decyzyjny podejmowany w typie sądowym może być szansą na przezwyciężenie kryzysu prawa spowodowanego jego instrumentalizacją. Jednak istotnym warunkiem, którego spełnienie to umożliwi jest istnienie stanu równowagi władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Chodzi o sytuację, gdy żadna z nich nie ma faktycznej przewagi nad pozostałymi (szczególnie przewagi nad władzą sądowniczą). Czyli w dalszym ciągu mamy do czynienia z niezależnością i niezawisłością podmiotów stosujących prawo w typie sądowym. Warto zaznaczyć, iż władza sądownicza nie realizuje (a przynajmniej nie powinna) żadnej polityki. Dzięki temu w procesie stosowania prawa może ona w pewien sposób „łagodzić” negatywne skutki spowodowane instrumentalnym traktowaniem prawa przez sprawujących władzę. Szczególną rolę będzie tu można przypisać sądownictwu administracyjnemu, którego zadaniem jest badanie legalności działania organów władzy publicznej.
W kontynentalnej kulturze prawnej głównym źródeł decyzji (w tym również sądowych) są przepisy prawne. Jednak istnieje również możliwość sięgnięcia do innych, poza przepisami, źródeł z których podmioty te mogą wyinterpretować normy w procesie decyzyjnym. Mowa jest tu o innych decyzjach stosowania prawa („precedensach”) oraz kryteriach pozaprawnych. Mogą one stanowić źródło uzupełniające normy wyinterpretowanych z przepisów w pewnym zakresie wzmacniając lub korygując ich znaczenie. Mogą również być samodzielną podstawą decyzji w sytuacji gdy mamy do czynienia z brakiem przepisów regulujących określony stan faktyczny. Dokonując interpretacji z powyższych źródeł organy władzy sądowniczej mogą oprzeć się na rozmaitych regułach wykładni: językowych, systemowych, celowościowych, funkcjonalnych czy aksjologicznych w celu ustalenia znaczenia norm w nich zakodowanych. W związku z tym znaczenie przepisu ustalane jest nie tylko w oparciu o jego literalne brzmienie.
