CIETRZEW Tetrao tetrix (Lyrurus tetrix) (Linnaeus, 1758)
SYSTEMATYKA: Rząd – grzebiące Galliformes, rodzina – kurowate Phasianidae.
WYGLĄD: Wymiary samca: długość ciała 53–68 cm , rozpiętość skrzydeł 90–100 cm, waga 1,0–2,0 kg. Wymiary samicy: długość ciała 40–51 cm, rozpiętość skrzydeł 66–70 cm, waga 0,7–1,0 kg. Samiec ma szatę z dominacją czerni, z granatowym połyskiem. Kontrastuje z nią biel piór podogonia oraz lusterek (plam) i pręg na skrzydłach, które widoczne są z dużej odległości. Nad okiem czerwona brew, szczególnie wyraźna w okresie godowym. Ogon z głębokim wcięciem pośrodku, wygięty w kształcie liry. Samica: nieduża głowa, krępy tyłów, skrzydła dość krótkie, tępo zakończone, ogon jest lekko klinowaty zakończony płytkim wcięciem. Nogi ma krótkie, opierzone po palce (trzy długie palce są skierowane do przodu, krótki – czwarty do tyłu). Ubarwienie od koloru rdzawego po złotobrązowy z wyraźnym srebrnoszarym i ciemnobrązowym, falistym wzorem. Wąska brew. Pisklęta po wykluciu okryte są puchem w tonacji od szaro-żółtego (brzuch) do rudobrązowego (grzbiet). Upierzenie młodociane jest bardzo podobne do upierzenia letniego dorosłych samic.
DYMORFIZM: Wyraźny. Odmienne ubarwienie oraz różna masa ciała.
ŚRODOWISKO: Kompleksy leśne zlokalizowane na terenach podmokłych, sąsiadujące z powierzchniami otwartymi lub półotwartymi tj. łąki, bagna itp. W najwyższych zagęszczeniach bytują jednak na rozległych obszarach podmokłych łąk z zadrzewieniami wierzbowymi, brzozowymi i olchowymi, na torfowiskach wysokich oraz na nieużytkach, zwłaszcza w dolinach rzek. W górach zasiedlają przede wszystkim lasy reglowe przerywane haliznami, torfowiskami itp., a także strefę górnej granicy lasu.
DIETA: W pierwszych 2 tyg. życia pisklęta jedzą głównie małe owady. Dorosłe osobniki w okresie letnim żywią się poza owadami także stawonogami, ale przede wszystkim korzystają z pokarmu roślinnego tj. pędy i liście roślin zielnych, krzewinek i krzewów. Późnym latem i jesienią pokarmem stają się jagody i pędy borówek, owoce i listki żurawiny, owoce jałowca, dzikiej jabłoni, głogu i kaliny, nasiona traw i roślin uprawnych (zwłaszcza lucerny i gryki), a nawet żołędzie. Zimą głównym pożywieniem są paczki brzozy, olchy i wierzby, a lokalnie także igły i pąki drzew i krzewów iglastych – sosny, modrzewia, jodły oraz jałowca.
ROZRÓD: Okres godowy (toki) trwa od połowy marca do początków czerwca (pozorne toki odbywają się także jesienią). Elementem godów są charakterystyczne odgłosy: czuszykanie i bełkotanie. Gniazdo stanowi płytki dołek wygrzebany w ziemi i wyłożony suchymi źdźbłami traw, mchem, liśćmi i pojedynczymi piórami, dobrze ukryty wśród traw lub wrzosów. Składanie jaj rozpoczyna się na przełomie kwietnia i maja. Pełne zniesienie zawiera najczęściej 7–10 jaj. Kura wysiaduje lęg samotnie przez 24–26 dni. Przy stracie lęgu zadarzają się, mniej liczne, zniesienia powtórne. Samice w okresie lęgów nie są terytorialne, a ich areały mogą się nakładać .
AKTYWNOŚĆ: Ptaki o aktywności dziennej. Tylko w okresie toków zdarza się nocna aktywność samców. Przez cały rok cietrzewie są najbardziej aktywne ok. 2-3 godziny po wschodzie oraz przed zachodem słońca. Większą część życia spędzają na ziemi. Okresowo, szczególnie zimą, często przesiadują na drzewach. Najchętniej przemieszczają się po ziemi. Chętnie korzystają z kąpieli słonecznych i pyłowych. Noc spędzają najczęściej na ziemi – w trawach, na wrzosowiskach, pod krzewami, wykrotami lub nawisami gałęzi. Nocują także na drzewach, a zima w jamkach wygrzebanych w śniegu. Są ptakami towarzyskimi. Tylko na tokowisku dochodzi do walk samców o terytorium. Latem, choć żyją w odosobnieniu lub w grupach rodzinnych (kura i młode), areały bytowania mogą się nakładać. Późną jesienią i zimą często bytują w stadach.
ROZMIESZCZENIE: Północna i Środkowej Eurazji, od zachodnich regionów Anglii i Szkocji po północno-wschodnie Chiny i północne rejony Korei. Zasiedla prawie całą strefę lasów i lasostepu Palearktyki, a niektóre stanowiska sięgają strefy stepów.
LICZEBNOŚĆ: Europejska populacja cietrzewia oceniana jest na 550 000–1 800 000 p.
OCHRONA: Gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej, którego nie dotyczą zwolnienia od zakazów wynikające z wykonywania czynności związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej, wymagający ustalenia stref ochrony, miejsc rozrodu. Polska czerwona księga zwierząt (2001): EN gatunek silnie zagrożony wyginięciem; Status zagrożenia w Europie: V gatunek narażony na wyginięcie BirdLife International: SPEC 3; Dyrektywa Ptasia: Art. 4.1, załącznik I; Konwencja Berneńska: załącznik III.
UWAGI:
GALERIA