Początki studiów humanistycznych, w tym również Wydziału Nauk Humanistycznych w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim łączą się nierozerwalnie z powstaniem tej uczelni, która swą działalność zainicjowała w roku 1918. Mimo iż Statut Uniwersytetu głosił, że jest on „instytucją naukową, mającą za zadanie prowadzenie badań naukowych we wszystkich dziedzinach wiedzy” i na tej podstawie planowano zorganizowanie wielu wydziałów (włącznie z matematyczno-przyrodniczym, medycznym czy rolnym), to jednak w pierwszym roku akademickim – 1918/19 – udało się uruchomić tylko cztery: Teologiczny, Prawa Kanonicznego i Nauk Moralnych oraz Nauk Humanistycznych.

Wydział Nauk Humanistycznych od początku dzielił się na grupy: filozoficzną (od r. akad. 1935/36: nauk filozoficznych), filologii klasycznej, historyczną, polonistyczną (od r. akad. 1935/36: filologii polskiej), filologii romanistycznej (od r. akad. 1934/35: filologii francuskiej), języków staro- i nowożytnych (od r. akad. 1933/34: lektoraty) i Instytut Pedagogiczny. W roku akademickim 1928/29 przybyła grupa germanistyczna, a rok później grupa pedagogiczna (istniejąca obok Instytutu Pedagogicznego) oraz grupa historii sztuki. W ten sposób w roku akad. 1929/30 istniała na Wydziale największa w jego międzywojennej historii liczba 9 grup. Grupa historii sztuki wraz z grupą germanistyczną i Instytutem Pedagogicznym przestały funkcjonować w roku akademickim 1930/31. Germanistykę reaktywowano w roku 1938/39 jako grupę filologii niemieckiej.

Dla zapewnienia bytu i rozwoju Uczelni należało zapewnić dyplomom uniwersyteckim i stopniom naukowym, nadawanym przez KUL, znaczenie państwowe. Sprawa ta nabrała szczególnej wagi dla studentów wydziałów świeckich, w tym dla humanistyki, ponieważ zapewniała im wyższe uposażenia i funkcje w państwowej służbie cywilnej. Starania zapoczątkowane przez ks. I. Radziszewskiego, pierwszego rektora KUL, a kontynuowane przez wicerektora ks. A. Szymańskiego – zakończyły się pomyślnie również dla Wydziału Nauk Humanistycznych, bowiem Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wydało zarządzenie (27.10.1927), w którym postanawiało, że świadectwo ukończenia studiów na Wydziale Nauk Humanistycznych KUL jest równoznaczne z dyplomem magisterskim analogicznego wydziału uniwersytetu państwowego. W 1933 r. minister WRiOP przyznał (w rozporządzeniu z 10 listopada) prawo nadawania stopnia „magistra filozofii” w zakresie nauk filozoficznych, filologii polskiej, klasycznej, francuskiej, historii i pedagogiki na Wydziale Nauk Humanistycznych. Pełnię praw, tzn. prawo nadawania stopni doktorskich i prawo habilitowania na docentów, KUL – zgodnie z art. 54 ustawy z 15.03.1933 – mógł otrzymać tylko w drodze specjalnej ustawy sejmowej, którą uchwalono ostatecznie 9 kwietnia 1938 r., nadając KUL-owi pełne prawa państwowe szkół akademickich. Wymienione akty prawne zamykały z jednej strony okres organizacyjny Uniwersytetu, z drugiej zaś zdecydowały o dynamicznym rozwoju i roli, jakie KUL zdobył sobie na kulturalnej i społecznej mapie Polski.

W ostatnim przedwojennym roku akad. 1938/39 Wydział liczył 409 słuchaczy, w tym 89 nadzwyczajnych (na sekcji historycznej – 132, na pedagogicznej – 110, na polonistycznej – 55, na sekcji filologii klasycznej – 46, na romanistycznej – 38, na germanistycznej – 22, na filozoficznej – 6).

Chociaż środowisko lubelskie nie mogło skutecznie konkurować z innymi wyższymi uczelniami o znacznie bogatszej przeszłości i potencjale naukowym, to jednak nowo powstały Katolicki Uniwersytet Lubelski dzięki cennym i twórczym osiągnięciom znacznie wzbogacił – również w dziedzinie humanistyki – dorobek naukowy w skali ogólnopolskiej. Spośród wielu wybitnych dokonań lubelskich humanistów okresu międzywojennego wypada wspomnieć przynajmniej kilka.

Historykowi literatury prof. Wiktorowi Hahnowi (od 1939 r. prof. honorowemu KUL) nauka polska zawdzięcza pierwszą polską bibliografię głównych gałęzi piśmiennictwa, opracowanie wielu bibliografii specjalistycznych (m.in. Wergiliusza i Horacego), a także przedstawienie zasady gromadzenia i opracowywania bibliografii i literatury humanistycznej w Polsce. Prof. Henryk Życzyński zajął się teorią literatury, wskazując na potrzebę badań nad tą dziedziną, wówczas w Polsce zupełnie zaniedbaną i nie docenianą. Obaj wymienieni tu poloniści uprawiali edytorstwo wielu polskich prozaików i po­etów (m.in.: powieści Kraszewskiego, poematy Słowackiego, poezja i proza Mickiewicza, pisma Mochnackiego), co po odzyskaniu niepodległości, w okresie pracy nad odrodzeniem polskiej kultury, miało ogromne znaczenie.

Poprawność i kultura języka polskiego to następna sprawa, na którą na­leżało w tym czasie zwrócić szczególną uwagę. Uczynił to prof. Stanisław Szober, który, stojąc „na straży języka”, przypomniał o tym obowiązku każdego Po­laka, dostarczając mu między innymi do pomocy poradnik językowy (Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku) – pierwszą tego typu publikację w dziejach językoznawstwa polskiego. Zasłynął jako autor najlepszych podręczników do nauki języka polskiego od szkoły podstawowej do uniwersytetu.

Przedstawicielem specjalizacji historycznej był prof. Stanisław Ptaszycki. Zasłynął przede wszystkim jako znakomity wydawca źródeł historycznych i literackich, opublikował m.in. Encyklopedię nauk pomocniczych historii i literatury polskiej; założył i redagował pismo „Archeion”; pełnił też obowiązki dyrektora Archiwum Państwowego w Lublinie (w l. 1926-1932). Równie wielkich osiągnięć dokonał prof. Leon Białkowski, który uchodził za zna­komitego znawcę archiwów polskich i archiwum w Kijowie. Jako profesor KUL odszedł od zajmującej go wcześniej problematyki społeczno-obyczajowej, heraldyki i genealogii i zajął się edycją źródeł związanych z historią Lublina (wilkierze, czyli statuty, księga podkomorska, materiały do monografii Lublina). L. Białkowskiemu Lublin zawdzięcza wyświetlenie wielu interesujących problemów związanych z jego historią, np.: Archiwum Państwowego, rozwoju nauk w Lublinie, szlaków handlowych prowadzących przez Lublin.

Właśnie studia regionalne w warsztatach historyków lubelskich trzeba tu wyeksponować. W tym nurcie badań tkwi zagadnienie protestantyzmu w regionie lubelskim, opracowane przez prof. Aleksandra Kossowskiego, jak również historia szkolnictwa i oświaty na Lubelszczyźnie ukazana w pracach prof. Zygmunta Kukulskiego. Regionalną problematykę lubelską podejmował także prof. Jan Kamiński, który w szeregu swych publikacji dokładnie analizował historię różnych cechów lubelskich.

Po okresie niewoli, kiedy trzeba było nadrobić wiele zaległości w bada­niach naukowych, umiejętne wskazywanie na najważniejsze problemy posz­czególnych dyscyplin miało duże znaczenie dla specjalistów. Na tym polu zasłużył się wspomniany prof. Zygmunt Kukulski, który w pracy nad historią wychowania dużo miejsca poświęcił wydawnictwom źródłowym, zwracając uwagę przyszłym badaczom na nie wykorzystane dotychczas materiały archi­walne i ważne, zaniedbane problemy pedagogiczne (np. pisma pedagogiczne S. Staszica, źródła z czasów Komisji Edukacji Narodowej).

Znaczące miejsce wśród filologów klasycznych w Polsce zajmował prof. Mieczysław Popławski (filar filologii klasycznej na KUL w okresie międzywojennym), tak ze względu na stawianie odkrywczych, ważnych tema­tów, dotyczących zwłaszcza cywilizacji rzymskiej, jak i oryginalną metodę ich rozwiązywania. Miał opinię uczonego, z którym – jak słusznie zauważył prof. Stefan Srebrny, pierwszy kierownik studium filologii klasycznej (1918-1923) – „musi liczyć się każdy historyk starożytnego Rzymu”. Jego badania nad przeszłością Rzymu szły w trzech kie­runkach, dotyczyły mianowicie religii rzymskiej, rozpatrywanej na szerokim tle kulturalnym starożytnego Rzymu, twórczości literackiej Rzymian, zwłaszcza w I w. przed Chr., oraz charakterystyki wybranych postaci rzyms­kich.

Zainteresowania prof. Stanisława Strońskiego dotyczyły literatury francuskiej i włoskiej okresu średniowiecza. Jego rozprawy na temat poetów staroprowansalskich znajdowały uznanie na arenie międzynarodowej. Wypada wspomnieć, iż w okresie pracy w KUL był posłem na Sejm RP (1922-1935); fakt ten z pewnością przyczynił się do opublikowania książki pt. Pierwsze lat dziesięć (1918-1928), nie związanej z romanistyką, ale z najnowszą historią Polski.

Wspomniani wyżej profesorowie najdłużej pracowali na Wydziale Nauk Humanistycznych (przez ponad 10 lat). Tym stałym pracownikom KUL zawdzięcza najwięcej, bo dzięki ich pracy dydaktycznej i dorobkowi naukowemu Uniwersytet – mimo piętrzących się trudności – przetrwał, dopisując do historii narodu i Kościoła nową kartę. Byli jednak i tacy, którzy – choć z uczelnią związani krócej (bądź przejściowo) – równie znacząco zapisali się w dziejach Wydziału, jak i środowiska akademickiego Lublina. Do nich należeli: znany w Europie językoznawca Wiktor Porzeziński, światowej sławy papirolog Jerzy Manteuffel, twórca polskiej szkoły archeologicznej Kazimierz Michałowski, wybitny historyk literatury Julian Krzyżanowski, znakomity językoznawca Witold Doroszewski, ceniony germanista i pierwszy w odrodzonej Polsce skandynawista – Stanisław Sawicki, językoznawca polski i słowiański (na WNH również po wojnie) – Władysław Kuraszkiewicz. Dzięki tym wybitnym humanistom KUL umocnił swą wysoką pozycję naukową i społeczną. Co więcej, w ostatnich latach przedwojennych Uniwersytet tak bardzo nadawał ton życiu naukowo-kulturalnemu całego środowiska, iż Lublin w pełni zasłużył na miano nowego miasta uniwersyteckiego, a KUL ze swoimi osiągnięciami, zwłaszcza na polu humanistyki, z lokalnej stał się już uczelnią ogólnopolską.

 

***

 

Wybuch wojny spowodował szereg represji ze strony niemieckiego okupanta; zamknięto Uniwersytet, aresztowano i osadzono w więzieniu na Zamku kilkunastu profesorów. Nie zaprzestano jednak nauczania, które miało tajny charakter. W ten właśnie sposób nauczał prof. Mieczysław Popławski, kierując przez cały czas okupacji tajnym nauczaniem z zakresu nauk humanistycznych. On również – latem i jesienią 1944 r., tuż po wyzwoleniu Lublina – razem z ówczesnym rektorem ks. A. Słomkowskim (oraz z innymi profesorami Wydziału: J. Białkowskim, H. Jakubanisem, A. Kossowskim) walnie przyczynił się do wznowienia działalności KUL. 21 sierpnia 1944 r. zapadła decyzja o wznowieniu działalności pierwszej na wyzwolonych terenach uczelni. W połowie września zgodzili się podjąć zajęcia na KUL: prof. Juliusz Kleiner – wybitny znawca literatury polskiej (od 1949 r. prof. honorowy KUL) i prof. Jan Czekanowski – światowej sławy antropolog. Inauguracja roku, podczas której prof. M. Popławski wygłosił wykład pt. „Królewskie Towarzystwo Nauk i Literatury w Aleksandrii”, odbyła się 12 listopada 1944 r. Z przedwojennego grona profesorskiego w r. akad. 1944/45 stanęli do pracy: L. Białkowski, H. Jakubanis (odszedł na emeryturę w 1945), A. Kossowski, ks. J. Pastuszka i M. Popławski. W 1946 powrócili na katedry: T. Milewski i W. Kuraszkiewicz, a na wakujące bądź na nowo utworzone zostali powołani, poza już wspomnianymi – Janem Czekanowskim i Juliszem Kleinerem ze Lwowa – inni wybitni specjaliści: historyk sztuki – Marian Morelowski z Wilna, Andrzej Wojtkowski – znany historyk z Poznania oraz wybitny humanista – filolog klasyczny i historyk literatury – Jan Parandowski. Inne katedry obsadzono zastępcami profesorów, wśród których znaleźli się m.in.: Maria Dłuska, Henryk Elzenberg, Stefan Swieżawski, Jan Dobrzański, Stefan Kawyn, Stefan Kunowski, R. Ligacz, Jan Stanisław Łoś, K. Morawski, P. Mroczkowski, Marian Plezia.

Obok już wymienionych nazwisk – dla intelektualnego kształtu Wydziału Nauk Humanistycznych i sposobu postrzegania jego dokonań w ośrodkach akademickich w Polsce bardzo ważni byli (i wciąż pozostają) również inni profesorowie, którzy uważani są za twórców polskiej myśli naukowej: Czesław Zgorzelski, Tadeusz Brajerski, Zygmunt Sułowski, Jerzy Kłoczowski, Leokadia Małunowiczówna, Janina Niemirska-Pliszczyńska, Irena Sławińska.

 

***

 

Zasadniczą jednostką organizacyjną w ramach Wydziału była początkowo katedra, natomiast grupa – odpowiadająca kierunkowi specjalizacji studentów – nie miała zbyt dużego znaczenia. W latach 1948-1950 zorganizowano Instytuty: Polonistyczny, Neofilologiczny i Historyczny. Ostatecznie – w miarę realizowania programów dydaktycznych – punkt ciężkości przesunął się na grupy, zwane od 1953 r. jednolicie Sekcjami, które dopiero w 1999 r. (po upływie 46 lat) decyzją Senatu Akademickiego KUL przekształciły się w Instytuty.

Po pierwszej inauguracji w 1944 r. Wydział rozpoczął pracę w sześciu przedwojennych grupach: filozofii (przekształconej w r. akad. 1946/47 w Wydział Filozofii Chrześcijańskiej), pedagogiki, historii oraz filologii polskiej, klasycznej i francuskiej. W następnym roku (1945) zorganizowano nowy kierunek studiów – historię sztuki, zaś w 1946 uruchomiono studium filologii niemieckiej i studium filologii angielskiej (to ostatnie utworzone jeszcze w r. 1938). Wkrótce jednak polityka władz państwowych, zmierzająca do ograniczenia wpływów Uniwersytetu na wychowanie i kształcenie ludzi świeckich, doprowadziła do zamknięcia pedagogiki (nabór wstrzymano w 1953, kierunek zaś przestał istnieć w 1956), a od roku 1963 przystąpiono do likwidacji trzech neofilologii. Wcześniej, bo jeszcze w 1953 r., odmówiono Wydziałowi Nauk Humanistycznych prawa do przeprowadzania przewodów doktorskich i habilitacyjnych. Po zamknięciu neofilologii studenci II, III i IV roku zostali przeniesieni na uniwersytety państwowe (ostatnie magisteria w zakresie anglistyki, germanistyki i romanistyki odbyły się w 1964). Po roku 1956 humanistyka, która w założeniach Uniwersytetu była podstawą wszystkich studiów, została mocno okrojona, a jej rozwój znacząco zahamowany, m.in. wyniku wprowadzenia w latach 60-tych drastycznie niskich limitów przyjęć na I rok studiów (łącznie na Wydziały Nauk Humanistycznych i Filozoficzny – 120 osób, podczas gdy wcześniej – na początku lat 50-tych – liczba wpisów na WNH zbliżyła się nawet do tysiąca). Bolączką KUL była też odmowa zatwierdzania przez Ministerstwo stopni naukowych pracowników, zwłaszcza w latach 1960-1963 i później. W takiej sytuacji, tzn. bez oficjalnego zatwierdzenia profesury, znalazł się np. dr Jerzy Kłoczowski. Niektóre osoby, którym odmawiano zgody na pracę w KUL, dalej pracowały dla Uczelni, nie mając oficjalnych tytułów naukowych (np. ks. dr Władysław Smoleń). Widać wyraźnie, iż ważnym elementem ataku władz państwowych na wydziały świeckie, w tym na WNH, było usuwanie z KUL samodzielnych pracowników naukowych albo wskutek przenoszenia ich w stan spoczynku, albo przez odmowę zatwierdzania stopni naukowych, albo też przez „kuszące” propozycje pracy na uczelniach państwowych. W okresie stalinowskim, jak też i po roku 1956 sytuację Wydziału pogarszał fakt, iż władze państwowe „pielęgnowały” i rozbudowywały Uniwersytet im. M. C. Skłodowskiej, gdzie otwierano sekcje, wcześniej zlikwidowane na WNH KUL. Przed Wydziałem stanęło więc ogromne zadanie – jak najszybszego stworzenia młodej kadry naukowej, co stało się możliwe m.in. dzięki przeprowadzaniu doktoratów i habilitacji pracowników Wydziału na uczelniach państwowych, najczęściej na Uniwersytecie Warszawskim, Uniwersytecie Poznańskim, Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu, a także Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i w Instytucie Badań Literackich (zwłaszcza stopnie pracowników Sekcji Filologii Polskiej). W ten sposób w najcięższym dla Wydziału okresie została stworzona młoda i dość liczna kadra, zdolna w sprzyjających warunkach rozwinąć badania w tych dziedzinach, które wcześniej zamknięto lub ograniczono.

Po bardzo trudnym dla Wydziału okresie (likwidacja sekcji, ograniczanie stanu kadry, odmowa zatwierdzania stopni naukowych) w połowie lat 60-tych nastąpiła pewna stabilizacja w jego strukturze organizacyjno-osobowej. Cztery pozostałe Sekcje: Historii, Historii Sztuki, Filologii Polskiej i Filologii Klasycznej nie były zagrożone likwidacją. Taka struktura WNH utrzymała się przez kilka lat. Od roku 1973 dostrzec można powolny rozwój Wydziału, na którym najpierw reaktywowano Sekcję Filologii Romańskiej (1.10.1973). Powstanie „Solidarności” otworzyło w pełni drogę do reaktywowania innych Sekcji: Filologii Angielskiej w r. akad. 1982/83 i Filologii Germańskiej w r. akad. 1983/84, a w roku 1989 powstała Sekcja Filologii Słowiańskiej. W latach 80-tych wszystkim wydziałom KUL, w tym również WNH, przywrócono prawo do nadawania stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego.

Mimo braku prawa nadawania stopni naukowych prowadzone były na Wydziale seminaria doktoranckie przy poszczególnych katedrach. W latach 80-tych zmieniono je w studia doktoranckie, dla których został opracowany i przyjęty w r. 1992 regulamin. Liczba doktorantów na WNH z roku na rok wzrastała. Dla porównania w roku 1986/87 było ich 112, w roku 1990/91 – 185, obecnie zaś liczba ta wynosi 255 (łącznie na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych). Program studiów na WNH w ostatnich kilkudziesięciu latach (od lat 70-tych do chwili obecnej) w zasadzie pokrywał się z przepisami ministerialnymi. Ponadto obowiązywały tu i w większości nadal są wykładane: etyka, filozofia, katolicka nauka społeczna czy Biblia w jej kulturowym wymiarze. Pełną samodzielność w zakresie opracowywania programów studiów Wydział posiada od końca lat 80-tych. Studia stacjonarne jednolite (magisetrskie) odbywają się w systemie 2-semestralnym, trwają pięć lat i kończą się dyplomem magistra. Natomiast od roku akademickiego 2007/2008 wszystkie kierunki WNH wprowadzily 3-letnie studia stacjonarne I stopnia (wcześniej tego typu studia istniały w Zamiejscowym Ośrodku Dydaktycznym WNH w Tomaszowie Lubelskim), kończące sie dyplomem licencjata, i 2-letnie studia stacjonarne (filologia polska i słowiańska) i niestacjonarne (filologia angielska) - więcej na temat kierunków kształcenia w zakładce "Dydaktyka".

 
Opracował Krzysztof Narecki
Autor: Krzysztof Narecki
Ostatnia aktualizacja: 25.04.2018, godz. 11:36 - Natalia Turkiewicz