Wyrok

Sądu Najwyższego

z dnia 8 lutego 2013 r.

IV CSK 332/12

Skład orzekający

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)
Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)
Sędzia SN Marta Romańska

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "A.E" spółki jawnej D. i R. G. w L. przeciwko Ryszardowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 lutego 2013 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 9 lutego 2012 r.
uchylił zaskarżony wyrok i wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 14 kwietnia 2011 r. i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 25 października 2011 r. Ustalono, że powodowa spółka powstała w wyniku przekształcenia spółki cywilnej w dniu 3 kwietnia 2001 r. W umowie wspólnicy - Małgorzata S.-G. i pozwany Ryszard G. - przyjęli, że każdy wspólnik jest uprawniony i zobowiązany do przeprowadzenia spraw spółki w zakresie nie przekraczającym czynności zwykłego zarządu, do których zaliczono czynności rozporządzające i zobowiązujące nieprzekraczające kwoty 200.000 zł. Dla pozostałych czynności wymagana była zgodna uchwała wszystkich wspólników.
Przedmiotem działalności spółki było prowadzenie apteki. Konflikt między wspólnikami powstał na przełomie lat 2004 i 2005, a jego podłożem były złe osobiste relacje między wspólnikami, którzy obecnie są w trakcie sprawy rozwodowej i o podział majątku. Narastające nieporozumienia przenosiły się na działalność gospodarczą, którą małżonkowie prowadzili wspólnie i odrębnie w różnych formach organizacyjnoprawnych w branży farmaceutycznej.
Pozwany w dniu 1 stycznia 2005 r. zawarł z Elżbietą G. jako kierownikiem apteki umowę o świadczenie usług, których przedmiotem było szeroko pojęte doradztwo, o czym nie została poinformowana wspólniczka Małgorzata S.-G. Doradztwo to dotyczyło m.in. planowania i koordynacji zakupów, efektywności finansowej apteki, obsługi technicznej apteki, remontów itp. Umowa została zawarta na 10 lat, a wynagrodzenie ustalono ryczałtowo na kwotę 6.500 zł netto miesięcznie. Na tej podstawie pozwany wystawiał faktury na rzecz spółki, które zostały zapłacone.
Strona powodowa reprezentowana przez wspólniczkę Małgorzatę S.-G. domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 276.940 zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu z tytułu odszkodowania za szkody wyrządzone spółce przez pobrane w okresie od dnia 28 listopada 2007 r. do dnia 1 października 2010 r. z jej majątku wynagrodzenie za fikcyjnie świadczone usługi, ewentualnie tytułem zwrotu nienależnie pobranych w tym okresie świadczeń.
Jako podstawę żądań wskazano art. 415 k.c., ewentualnie art. 405 w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c. Pozwany, nie uznając powództwa i powołując się na prawo reprezentacji spółki, złożył oświadczenie o cofnięciu pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia i wnosił o umorzenie postępowania. Pozwany zakwestionował formalną możliwość kierowania pozwu przez spółkę jawną reprezentowaną przez jednego wspólnika przeciwko drugiemu wspólnikowi. Wskazał ponadto na brak przesłanek jego odpowiedzialności na podstawie art. 415 k.c.
Wyrokiem z dnia 25 października 2011 r. Sąd Okręgowy w Lublinie powództwo oddalił, a rozpoznający sprawę na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny wskazał, że Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, iż pierwszoplanową kwestią dla rozstrzygnięcia sporu było ustalenie, czy występujący w imieniu spółki jawnej wspólnik może wytoczyć powództwo przeciwko drugiemu wspólnikowi, gdy żądanie nie wynika z naruszenia zakazu konkurencji. Sąd Okręgowy zasadnie wskazał, że przepisy kodeksu spółek handlowych wyłączają taką możliwość, przy czym kodeks nie zawiera specjalnych regulacji dla spółek jawnych dwuosobowych. Jedyny przepis pozwalający każdemu wspólnikowi spółki osobowej na możliwość realizacji na drodze sądowej roszczeń odszkodowawczych przeciwko drugiemu wspólnikowi dotyczy sytuacji przewidzianej art. 57 k.s.h., gdy roszczenia wynikają z naruszenia przez wspólnika zasad konkurencji. Tylko w takiej sytuacji ustawodawca dopuścił możliwość wytoczenia powództwa przez wspólnika spółki osobowej przeciwko drugiemu wspólnikowi.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, jest to celowa regulacja, istotą bowiem spółki osobowej jest współpraca, a wyrazem organizacji pracy wymaganej w art. 43 k.s.h. jest zgoda wszystkich wspólników - także wyłączonych od prowadzenia spraw spółki - w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki. W spółce jawnej co do zasady wymagana jest jednomyślność, obowiązek współdziałania bowiem jest jednym z elementów istotnych każdej umowy spółki, skoro więc Sąd Okręgowy uznał, że wspólnik nie może skutecznie reprezentować spółki jawnej w sprawie przeciwko drugiemu wspólnikowi, nie dysponując stosowną uchwałą, a stanowisko to zaaprobował w całości Sąd Apelacyjny, istota sprawy została rozpoznana. (...)
W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 8 k.s.h. przez odmówienie powódce - wbrew wyraźniej treści powołanego przepisu - możliwości pozwania własnego wspólnika Ryszarda G. bez jego zgody, art. 39 i 43 k.s.h. przez ich bezpodstawne zastosowanie oraz art. 29 § 1-3 k.s.h. przez ich niezastosowanie, co doprowadziło do bezzasadnego przyjęcia, że Małgorzata S.-G., w braku zgody pozwanego Ryszarda G., nie może samodzielnie, skutecznie dochodzić w imieniu spółki jawnej "A.E" D. i R. G. od pozwanego wspólnika Ryszarda G., który jest jednocześnie kontrahentem spółki, roszczeń odszkodowawczych lub roszczeń o zwrot nienależnie pobranych świadczeń, art. 44 k.s.h. w związku z art. 4421 § 1 i art. 118 k.c. przez jego bezpodstawne niezastosowanie, co doprowadziło do przyjęcia, że Małgorzata S.-G., w braku zgody pozwanego Ryszarda G., nie może samodzielnie, skutecznie dochodzić w imieniu spółki od pozwanego wspólnika roszczeń odszkodowawczych lub o zwrot nienależnie pobranych ze spółki świadczeń w sytuacji, w której brak wytoczenia i następczego popierania powództwa prowadziłby do przedawnienia roszczeń, art. 2 i 45 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji przez przyjęcie, że pozwany może decydować o tym, czy zostanie przeciw niemu wytoczone powództwo, przez odmówienie powodowej spółce jawnej "A.E" merytorycznego rozpoznania istoty sprawy w zakresie roszczenia odszkodowawczego lub o zwrot nienależnie pobranych świadczeń wytoczonego przeciw jej wspólnikowi Ryszardowi G., który jest jednocześnie kontrahentem spółki, mimo iż spółkę w procesie reprezentował należycie umocowany przedstawiciel ustawowy, oraz naruszenie art. 5 k.c. przez przyjęcie, że pozwany może decydować o tym, czy będzie pozwany, czy też nie.
Ponadto strona powodowa zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 386 § 4 k.p.c. przez nieuchylenie wyroku Sądu Okręgowego z dnia 21 listopada 2011 r. w sytuacji, w której w toku sprawy przed Sądem pierwszej instancji doszło do nierozpoznania sprawy co do istoty, art. 382 oraz art. 378 § 1 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie, art. 382, 227 i art. 217 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a także 382 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie, art. 64 § 11 i art. 67 § 1 k.p.c. w związku z art. 8 i 29 § 1-3 k.s.h. oraz 331 § 1 k.c. w związku z art. 3 k.s.h. przez przyjęcie, że powodowa spółka jawna "A.E" D. i R. G. reprezentowana przez wspólnika Małgorzatę S.-G. nie może - w braku zgody pozwanego wspólnika spółki skutecznie pozwać wspólnika, który jest jednocześnie kontrahentem powodowej spółki, art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. przez pominięcie okoliczności, że Ryszard G. jest osobiście zainteresowany przegraniem przez spółkę sporu toczącego się z nim samym w niniejszej sprawie i z tego względu nie może decydować o możliwości pozwania przez spółkę wspólnika. (...)

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sądy orzekające w sprawie nie rozpoznały zgłoszonego przez powodową spółkę roszczenia o naprawienie wyrządzonej jej szkody lub wydania spółce utraconych korzyści jako uzyskanych bez podstawy prawnej, gdyż uznały, że spółce nie przysługuje legitymacja do występowania z takim roszczeniami wobec pozwanego, który jest jej wspólnikiem. Pozwany podniósł, że powodowa spółka była reprezentowana przez drugiego wspólnika; wystąpił on z powództwem w imieniu spółki samodzielnie bez uprzedniej uchwały wspólników. Wystąpienie z powództwem jest, zdaniem pozwanego, sprawą przekraczającą zakres zwykłych czynności spółki i dlatego, zgodnie z art. 43 k.s.h., przed wystąpieniem z powództwem wspólnicy powinni podjąć w tej sprawie uchwałę. Sądy podzieliły ten pogląd pozwanego, wskazując dodatkowo, że charakter spółki jawnej, która zakłada współdziałanie wspólników, wyłącza możliwość występowania jednego wspólnika w imieniu spółki przeciw drugiemu wspólnikowi, poza sytuacją wyraźnie przewidzianą w ustawie. Takie uprawnienie przyznaje wspólnikowi art. 57 k.s.h., gdy występuje on z roszeniem o wydanie spółce korzyści, jakie osiągnął inny wspólnik, naruszając zakaz konkurencji sprecyzowany w art. 56 k.s.h., lub gdy żąda naprawienia szkody wyrządzonej przez złamanie zakazu konkurencji.
Taka wykładnia przepisów kodeksu spółek handlowych regulujących reprezentację i prowadzenie spraw spółki jawnej nie ma żadnego uzasadnienia. Przede wszystkim jest ona sprzeczna z brzmieniem art. 29 k.s.h.; w spółce jawnej, inaczej niż w podobnej do niej konstrukcyjnie spółce cywilnej, ustawodawca wyraźnie odróżnił zakres uprawnienia do reprezentacji spółki od zakresu prowadzenia jej spraw. Zgodnie z art. 866 k.c., jeżeli nic innego nie wynika z umowy lub uchwały wspólników, każdy wspólnik jest umocowany do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw. W spółce cywilnej zakres uprawnienia wspólnika do jej reprezentacji, co do zasady pokrywa się więc z uprawnieniem do prowadzenia jej spraw. Ponadto o zakresie uprawnienia do reprezentacji może decydować umowa spółki lub uchwała wspólników. Spółka jawna natomiast, w świetle art. 8 k.s.h. i art. 331 k.c., jest odrębną od wspólników jednostką organizacyjną wyposażoną w zdolność prawną, czyli nie osobą prawną, lecz odrębną od niej osobą, do której przepisy o osobach prawnych można stosować tylko odpowiednio. Taka osoba ma zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań, co wynika z art. 8 k.s.h., ale także konieczną dla ich ochrony zdolność sądową, o czym stanowi nie tylko art. 8 k.s.h., ale od 2007 r. również art. 64 § 11 k.p.c.
Osoba określona w art. 331 k.c., podobnie jak każda osoba prawna ma także własną zdolność do czynności prawnych, realizuje ją jednak inaczej niż osoby prawne. W przypadku osób prawnych ustawa upoważnia określone osoby (założycieli, członków rady nadzorczej, wspólników) do powoływania członków zarządu, czyli organu, który reprezentuje osobę prawną i prowadzi jej sprawy (art. 38 k.c.). Gdy natomiast chodzi o osoby określone w art. 331 k.c., to ustawa wskazuje, czyje zachowanie będzie przez prawo uznawane jako zachowanie tej osoby. W przypadku spółki jawnej, zgodnie z art. 29 k.s.h., osobą, której zachowanie jest uznawane za zachowanie samej spółki, jest każdy wspólnik. Nie jest on więc przedstawicielem ustawowym wspólników ani samej spółki. Uznanie wspólnika tylko za przedstawiciela ustawowego spółki jawnej musiałoby prowadzić do wniosku, że taka spółka nie ma własnej zdolności do czynności prawnej, gdyż zawsze za nią działałaby inna osoba. Sytuacja wspólnika spółki jawnej tylko w tym względzie zbliża się do sytuacji przedstawiciela ustawowego, gdyż ustawa wskazuje, kto ma kompetencje do reprezentowania spółki jawnej i prowadzenia jej spraw. Z punktu widzenia skutków do jakich prowadzi działanie przedstawiciela ustawowego oraz wspólnika spółki jawnej istnieje między nimi zasadnicza różnica. Oświadczenie woli przedstawiciela ustawowego jest jego własnym oświadczeniem woli, którego skutki przypisywane są innej osobie, natomiast oświadczenie woli wspólnika spółki jawnej, złożone w ramach przyznanych mu przez ustawę kompetencji, jest oświadczeniem woli samej spółki. Sytuacja wspólnika spółki jawnej jest więc zbliżona do sytuacji członka organu osoby prawnej, a nie do sytuacji przedstawiciela ustawowego, który jest w istocie pełnomocnikiem, którego umocowanie wynika z ustawy. Z tego względu do oceny sytuacji wspólnika spółki jawnej, który reprezentuje spółkę i prowadzi jej sprawy, należy - zgodnie z art. 331 § 1 k.c. - stosować odpowiednio przepisy o osobach prawnych, a nie przepisy o pełnomocnictwie.
Podejmując próbę dookreślenia sytuacji wspólnika spółki jawnej, którego zachowanie na podstawie ustawy ma być traktowane jako zachowanie samej spółki, należy zwrócić uwagę na następujące cechy charakterystyczne regulacji zawartej w kodeksie spółek handlowych. Ustawodawca wyraźnie podkreślił, że prawo wspólnika do reprezentowania spółki dotyczy wszystkich czynności sądowych i pozasądowych. Co więcej, inaczej niż w przypadku spółki cywilnej, nie wiąże prawa do reprezentowania spółki jawnej z zakresem uprawnienia do prowadzenia spraw spółki oraz wyklucza możliwość ograniczenia prawa do reprezentowania spółki jawnej w umowie lub uchwale wspólników (art. 29 § 3 k.s.h.). Literalna wykładnia art. 29 k.s.h. prowadzi więc do jednoznacznego wniosku, że każdy wspólnik może wystąpić z powództwem w imieniu spółki. Prawa do działania za spółkę może zostać wspólnik pozbawiony tylko w umowie spółki; tylko umowa spółki może to prawo wspólnika również ograniczyć przez wskazanie, że może reprezentować spółkę łącznie z innym wspólnikiem lub prokurentem (art. 30 k.s.h.). Poza tym pozbawienie prawa wspólnika do reprezentowania spółki może nastąpić jedynie z ważnych powodów na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.
W przypadku spółki jawnej ustawa nie łączy zakresu prawa do jej reprezentowania z przysługującym wspólnikowi uprawnieniem do prowadzenia jej spraw. Brak wobec tego podstaw, aby - jak uczyniły to Sądy w rozpoznawanej sprawie - z przepisów o prowadzeniu spraw spółki wyciągać wnioski dotyczące ograniczenia uprawnienia wspólnika do jej reprezentowania. To, że pozew w imieniu powodowej spółki złożył tylko jeden ze wspólników nie stanowi przeszkody w uznaniu jej zdolności procesowej, jeżeli z umowy spółki nie wynika, iż jest on pozbawiony prawa do reprezentowania spółki lub, że prawo to zostało ograniczone. Bez znaczenia jest również to, że pozwanym jest inny wspólnik, jeżeli pozew dotyczy jego odpowiedzialności wobec spółki albo na podstawie przepisów o niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania wobec spółki przepisów o czynach niedozwolonych lub bezpodstawnym wzbogaceniu.
Powołane przez Sądy przepisy o prowadzeniu spraw spółki nie mają znaczenia dla oceny jej zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych. W spółce jawnej, inaczej niż w spółkach kapitałowych, ustawodawca nie wymaga do ważności niektórych czynności prawnych dokonywanych przez spółkę uchwały wspólników. Wobec tego, jeżeli w przypadku określonej czynności prawnej, która jest czynnością także związaną z prowadzeniem spraw spółki, wymagana jest uchwała wspólników, a takiej uchwały brak, nie ma to znaczenia dla ważności dokonanej czynności prawnej lub sądowej przez spółkę, lecz może stanowić podstawę podjęcia przez wspólników, którzy jej nie dokonywali, do wystąpienia z roszczeniami wobec tego wspólnika, łącznie z roszczeniem o wyłączenie ze spółki lub o rozwiązanie spółki (art. 63 k.s.h.).
Taka wykładnia przepisów kodeksu spółek handlowych o reprezentacji i prowadzeniu spraw spółki jawnej ma jednoznaczne wsparcie nie tylko w ich treści, ale przemawiają za nią także ważne względy celowościowe. Wspólnik, jak pokazuje stan faktyczny rozpoznawanej sprawy, może działać ewidentnie na niekorzyść spółki. W takiej sytuacji uznanie - do czego językowa wykładnia przepisów kodeksu spółek handlowych nie daje żadnych podstaw - że wystąpienie z pozwem w imieniu spółki przez drugiego wspólnika jest uzależnione od uchwały wspólników podjętej w zakresie ich kompetencji do prowadzenia spraw spółki, prowadziłoby wprost do niemożliwości ochrony ważnych interesów samej spółki. Interes spółki nie może być utożsamiany z interesem tylko jednego wspólnika, szczególnie gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że działa na szkodę spółki.
W rozpoznawanej sprawie pojawił się jeszcze jeden problem; jak ocenić sytuację, w której pozwany wspólnik, mający pełne prawo do reprezentowania spółki, oświadcza, że cofa pozew. Sądy nie podjęły tej kwestii, skoro jednak wyraźnie podkreślone zostało prawo do reprezentowania spółki jawnej przez każdego z jej wspólników, któremu tego uprawnienia umowa lub orzeczenie sądu nie odejmuje, to zagadnienia tego nie można pominąć. Jak wskazano, nie można ograniczenia kompetencji wspólnika do reprezentacji spółki jawnej wywodzić z przepisów o prowadzeniu jej spraw, nie można jednak uznać, że wobec tego wspólnik, przeciwko któremu wytoczono powództwo, może reprezentować spółkę i skutecznie takie powództwo cofnąć. Trudno także zaakceptować sytuację, w której wspólnik miałby reprezentować spółkę w umowie, będąc drugą stroną umowy. Przepisy o spółce jawnej nie zawierają regulacji, która mogłaby stanowić podstawę do rozwiązania tego problemu, skoro jednak spółka jawna jest jednostką organizacyjną, która co prawda nie jest osobą prawną, ale której ustawa przyznaje zdolność prawną i do której przepisy o osobach prawnych należy stosować odpowiednio, to rozwiązanie rozważanego problemu łatwo wskazać. Wspólnik spółki jawnej nie może reprezentować spółki w umowie między nim a spółką oraz w sporze pomiędzy spółką a tym wspólnikiem. Do takiego wniosku prowadzi art. 210 § 1 k.s.h., zastosowany do spółki jawnej zgodnie z art. 331 § 1 k.c. Skoro sytuacja wspólnika spółki jawnej, który reprezentuje spółkę i prowadzi jej sprawy, zbliżona jest do sytuacji członka zarządu osoby prawnej, to takie odpowiednie stosowanie art. 210 § 1 k.s.h., regulującego analogiczne sytuacje, jest uzasadnione. (...)
Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały się zasadne, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 k.p.c., orzekł, jak na wstępie.