A.Biela i Cz.Walesa (red.).    
	Problemy współczesnej psychologii.
	Materiały I Konferencji naukowo-szkoleniowej
	psychologów regionu lubelskiego.
	Lublin, 20-21 listopada 1986r.
	Lublin: PTP, s.69-75.
 
Status: maszynopis przed korektą adiustacyjną
Andrzej Januszewski
   Katedra Psychologii
       Ogólnej KUL

	
FUNKCJE SAMOAKCEPTACJI
W POZNAWANIU SIEBIE I INNYCH LUDZI

	Już wczesne obserwacje psychologiczne (McDougall 1908; Murphy 1947; Rosenberg 1965; Star 1950) dowodzą, że samoakceptacja odgrywa podobną rolę w wielu kulturach. Star dowodzi, że u osób, które miały niską samoakceptację ośmiokrotnie częściej wystąpiły różne dolegliwości psychosomatyczne. G.Allport (1961 s.155) stwierdza, że "... miłość do siebie i duma są powszechne ludzkiej naturze; a z badań D.Pedersena (1969) wynika, że dzieci które są przekonane, iż ich rodzice dobrze o nich myślą, posiadają również dobre zdanie o sobie samych. Ponadto osobowościowe autocharakterystyki tych dzieci są znacznie bogatsze i zróżnicowane od autocharakterystyk, jakie tworzą na własny temat dzieci posiadające wyobrażenie negatywnych ocen pochodzących od swoich rodziców. 
	Wyniki wielu badań (m.in. Snydera 1974; Cantora i Mischela 1977) umacniają przekonanie, że istnieje silna interakcja między tym jak poznajemy siebie, a jak poznajemy innych ludzi. Do grupy najważniejszych problemów w tym temacie należą związki między pozytywnym ustosunkowaniem się wobec siebie a pozytywnym ustosunkowaniem się do rodziny, przyjaciół, ludzkości itp.
	W przeciwieństwie do filozofów, teologów i pedagogów, którzy formułowali zasady moralne regulujące stosunki międzyludzkie, psychologowie próbują opisać rzeczywiste relacje między samoakceptacją a ustosunkowaniem się wobec bliźnich. E.Fromm głosi tezę, "... że miłość do siebie samego i miłość innych ludzi nie wykluczają się wzajemnie, a jedynie człowiek, który miłuje siebie, może miłować bliźnich". Podobnie C.Rogers zauważa, że "... człowiek, który spostrzega siebie jako spójną i zintegrowaną całość, który rozumie i akceptuje swoją osobę, będzie lepiej rozumiał i aprobował innych ludzi jako niepowtarzalne jednostki". Na pytanie dlaczego tak się dzieje, Rogers odpowiada (za: Kozielecki 1986 s.345), że "... człowiek, który nie akceptuje w pełni siebie, który odrzuca pewne przykre doświadczenia, który w ten sposób unika konfrontacji z własną osobą, będzie traktował bliźnich jako dodatkowe źródło zagrożenia przypominające o przykrych doświadczeniach osobistych. Dlatego taki człowiek nie darzy sympatią innych i często ich unika". Wysoka samoakceptacja, rozumienie i szacunek wobec własnej osoby powodują, że jednostka zaczyna traktować bliźnich jako źródło pozytywnych wartości.

	Wielu badaczy od początku lat pięćdziesiątych XX wieku (por.Bils i in.1951; Rogers 1951; Rosen 1956) sugeruje, że miarą samoakceptacji jest rozbieżność między obrazami siebie: realnym a idealnym. Zbyt duża zbieżność rodzi niedostosowanie się jednostki oraz jest przyczyną zafałszowania prawdziwego obrazu siebie. R.Cattell (1950 s.651) dowodzi, że u ludzi, którzy tolerują dużą rozbieżność pomiędzy tymi obrazami, bardziej nasilone są objawy niepokoju - cechy utrudniającej otwarte, spontaniczne i adekwatne do wymogów sytuacyjnych uczestniczenie w interakcjach z innymi ludźmi.
	Istotną przesłanką dla diagnozy i terapii psychologicznej jest udowodniona przez Rogersa obserwacja, że ludzie częściej modyfikują swój obraz realny, natomiast niewiele zmian wnoszą do swojego obrazu idealnego. Dlatego, w stworzonym przez siebie systemie terapii autor ten przywiązuje duże znaczenie do rozwoju samoakceptacji, oznaczającego uruchomienie procesu integrującego obydwa obrazy siebie.
					Przed Terapią		W trakcie T-		Po T-
	OBRAZ realnego "ja"          --*-------------*-------------*
                                     |     .75     |     .13     |
                                  .18|          .04|          .81|
                                     |             |             |
	OBRAZ idealnego "ja"         --*-------------*-------------*
                                          .73           .80

Ryc.1.	Korelacje pomiędzy obrazami siebie realnym a idealnym u pacjentów: przed - , w trakcie - i po psychoterapii (Rogers 1951).

	Jak wynika z powyższej ryciny, wgląd we własną osobowość, jaki osiągają pacjenci dzięki psychoterapii, odnosi się głównie do zmiany w obszarze obrazu realnego "ja", oraz do wytworzenia - wyżej wspomnianego - silniejszego związku pomiędzy realnym a idealnym "ja". Zmiana polega na wypracowaniu takiego repertuaru sposobów zachowań, które są bardziej konkretne, możliwe do wykonania, i weryfikują osobistą imaginację.
	Przegląd wielu badań dowodzi, że przeciętna korelacja pomiędzy samoakceptacją a poszanowaniem indywidualności drugiej osoby wynosi r = 0.50. Jest  więc wysoka. Udowodniono ponadto, że w warunkach stresu związek pomiędzy samoakceptacją, a akceptacją innych ludzi jest nieco wyższy i wynosi r = 0.57 (Suinn i Geiger -za: Kozielecki 1986), co może być interpretowane, jako gotowość do wytworzenia pozytywnej atmosfery gwarantującej współpracę stron, gdyż tylko współpraca stwarza szansę poradzenia sobie z zewnętrznym zagrożeniem. H.Reese badając uczniów klasy IV, VI i VIII wykrył krzywoliniową zależność między samoakceptacją a sympatią wobec kolegów. Uczniowie, których poziom samoakceptacji był średni - najbardziej przychylnie i życzliwie oceniali swoich rówieśników (ib.). Ustalono, że korelacje pomiędzy samoakceptacją a oceną różnych "przeciętnych" osób, tzn. "przeciętnym człowiekiem", "przeciętnym nauczycielem" oraz "przeciętnym kolegą" wahały się w granicach od -0.26 do 0.26, były więc nieistotne (ib.). Konfrontacja obydwu powyższych zależności pozwala zauważyć prawidłowość, że inny jakościowo związek jest między samoakceptacją a akceptacją drugiej osoby w sytuacjach konkretnych, w odniesieniu do konkretnej osoby, a inny w sytuacjach niejednoznacznych, w odniesieniu do "przeciętnej" - anonimowej osoby. W tym przypadku warto zwrócić uwagę na rolę tzw. dystansu psychologicznego między osobą oceniającą a ocenianą. Inaczej kształtuje się relacja oceniającego w stosunku do matki, ojca, przyjaciela, a inaczej w stosunku do kogoś obcego. Istnieją przesłanki pozwalające sądzić, że im mniejszy jest dystans pomiędzy oceniającym a ocenianym, tym silniejsze są związki samoakceptacji z akceptacją drugiej osoby. Na przykład stwierdzono, że najmniejszy dystans psychologiczny jest w relacji do matki, a stopniowo powiększa się w stosunku do ojca, nauczyciela, kolegi (ib.).

	Z obserwacji wynika, że zarówno kobiety, jak i mężczyźni trafniej oceniający innych ludzi byli bardziej stali emocjonalnie, skłonni do introspekcyjnej refleksji oraz bardziej lubiani i aktywnie działający w swoim środowisku (Pedersen 1969).
	Stwierdzono również, że podobieństwo użytych przymiotników do autocharakterystyki i charakterystyki drugiej osoby - rośnie w przypadku wysokiego lęku (ib.). Taka prawidłowość pozwala przyjąć założenie, że silny lęk skłania oceniającego do prostej projekcji własnych cech osobowości na osobę ocenianą. 
	Istnieją dowody na to, że samoakceptacja ma swoją dynamikę, zależną od prawidłowości typowych dla okresów rozwojowych i indywidualnej postawy jednostki wobec poszukiwania własnej tożsamości. Jak sugeruje Kozielecki (1986 s.259), wraz z wiekiem maleje poziom samoakceptacji u dzieci i młodzieży, ponieważ zwiększa się krytycyzm wobec siebie i dlatego samooceny stają się bardziej realistyczne - wyważone. Jednocześnie pojawiają się bardziej wygórowane standardy osobiste związane z obrazem idealnego "ja". Rosnąca rozbieżność między realnym a idealnym "ja" obniża samoakceptację i obniża pozytywny stosunek młodzieży wobec siebie (por. Katz i Zigler 1967; Kołodziej 1970; Wylie 1979). 
	Komentując powyższą obserwację należy zwrócić uwagę na to, że dojrzewanie osobowościowe młodzieży wiąże się głównie z poszukiwaniem własnej tożsamości, rezygnacją z heteronomicznych wzorców moralnych i poszukiwaniem własnych - autonomicznych. Towarzyszy temu fazowy brak równowagi w funkcjonowaniu układu nerwowego. Efektem tych prawidłowości rozwojowych jest bogaty repertuar skrajnych zachowań (przypominających neurotyczne), mało adekwatnych do wymogów sytuacyjnych. Jednakże w miarę upływu życia, dzięki umiejętnemu korzystaniu w osobistego doświadczenia, ludzie podejmujący trud świadomego kształtowania swojej tożsamości na różnych płaszczyznach: zawodowej, rodzinnej, społecznej, filozoficznej i religijnej - są zdolni do wypracowania bardziej dojrzałej samoakceptacji. Efektem tego procesu jest większa efektywność działania, wzrost kompetencji i osiągnięć, większy szacunek do siebie i innych ludzi. Znaczenie tego procesu kształtowania tożsamości bardzo eksponują w swoich teoriach C.G.Jung oraz A.Adler. Ci sami autorzy zwracają uwagę na to, że ucieczka, rezygnacja, bądź nieuświadomienie sobie znaczenia rozwoju tożsamości powodują, że pojawiający się później głęboki kryzys środkowego okresu życia - kontynuując rozumowania w/w psychologów - znacznie pogłębia "młodzieńczy" brak samoakceptacji i tym bardziej brak akceptacji innych ludzi. Potwierdzają to postawy osób starszych, u jednych - emanujące pielęgnacją tła psychologicznego gwarantującego poczucie bezpieczeństwa, u innych - pełne niepokoju, zawiści i agresji. Pojawiają się postawy podobne do sytuacji zabawowych w dzieciństwie - sytuacji obfitujących w "ślepą" afirmację, bądź rywalizację z partnerami zabaw. Człowiek podejmujący świadomie trud procesu dojrzewania odchodzi jakby od prozaicznych pytań "jaki jestem", do pytań: "kim chcę być", "kim mogę być", "czy jest możliwy rozwój tego, co zamierzam", "dlaczego" i "w jakich warunkach". Takie pytania są bardziej genetyczne, a uzyskane na nie odpowiedzi bardziej konkretne i dające się urzeczywistnić w działaniu.
	Warto też zwrócić uwagę na zagadnienie zmiany obrazu siebie. Byłoby błędem twierdzić, że jesteśmy wciąż tacy sami w swoich przekonaniach, cechach czy zachowaniach. Nasze pojęcie o sobie zmienia się pod wpływem nowych informacji i doświadczeń. Zmiany te występują tak w obrazie realnym, jak i idealnym; i mogą dotyczyć bardzo elementarnych fragmentów osobowości, bądź obejmować osobowość w sposób globalny. Te ostatnie wydają się być najistotniejsze w modyfikowaniu samoakceptacji i są znamienne dla sytuacji ekstremalnych - granicznych (por. Kozielecki 1987 s.202).
	Bez większych wątpliwości można powiedzieć, że ludzie są szczególnie zainteresowani wzrostem samoakceptacji. Buduje ona większą harmonię w człowieku, nadzieję i pozytywne ustosunkowanie się do świata, a doświadczenia z innymi ludźmi traktowane są jako okazja do jej rozwoju. Np. S.Jones (i in.1973) wyodrębnił grupy osób o niskiej i wysokiej samoakceptacji, następnie każda z osób przez pół godziny rozmawiała z nie znanym jej dotąd partnerem. Po rozmowie część osób otrzymała sztuczną informację zwrotną, że została polubiona przez partnera, a część, że partner jej nie polubił. Okazało się, że osoby o niskiej samoakceptacji miały bardziej przychylne oceny o partnerze, który "rzekomo" sformułował pozytywną opinię o nich, niż uczyniły to osoby z niską samoakceptacją, które otrzymały negatywną opinię. Nasuwający się tu wniosek wskazuje, że osoby o niskiej samoakceptacji są zainteresowane podwyższaniem własnej wartości w kontaktach z innymi ludźmi. Nastawione są więc na selekcjonowanie informacji, które potwierdzałyby obecność takich cech, na których im zależy. Można zatem przyjąć, że relacja, jaką tworzy osoba o niskiej samoakceptacji (świadomie lub nieświadomie) w poznaniu z drugą osobą jest asymetryczna (przedmiotowa). W takiej relacji druga osoba jest spostrzegana poprzez pryzmat potrzeb i oczekiwań poznającego. W języku psychoanalitycznym odzwierciedla to projekcję typu asymilacyjnego (por.Mądrzycki 1974 s.25).

	Czym jest poznanie człowieka? Psychologowie ciągle pracują nad dookreśleniem przedmiotu, precyzji i specyfiki poznania psychologicznego. Można wyróżnić wiele jego rodzajów, m.in.:

Poznanie pełne (systemowe) i aspektowe, w zależności od tego czy zamierzamy uzyskać możliwie pełne informacje o osobie, czy chodzi o zbadanie jakiegoś jednego aspektu osobowości, np. inteligencji;

Poznanie obiektywne i subiektywne - obiektywne uzyskujemy przy użyciu metod pomiaru tj. testy, skale obserwacyjne, które muszą być zaopatrzone w narzędzie kontroli wiarygodności informacji; poznanie subiektywne jest zaczerpnięte z refleksji nad samym sobą;
Poznanie statyczne i dynamiczne - statyczne opiera się na informacjach, które obrazują człowieka jakim jest teraz w obecnym czasie; dynamiczne obrazują proces stawania się człowieka takim jakim on jest w danej chwili;

Poznanie opisowe i genetyczne - opisowe dokonuje się przez wymienienie i opis cech; genetyczne wskazuje na uwarunkowania cech (por.Płużek 1974).

	Poznanie psychologiczne nie ogranicza się do prostego wymienienia cech lub zakwalifikowania osoby, np. do jakiegoś typu temperamentu. Takie poznanie jest płytkie, bardzo ogólne i nie pozwala zrozumieć indywidualności człowieka. Głębsze poznanie, to odpowiedź na pytanie: jak się stawałem takim, jakim się teraz jawię sobie i innym? Wynika stąd, że sama znajomość opisowa nie jest samowystarczająca. Rozwijając świadomość siebie trzeba dotrzeć do przyczynowego uwarunkowania cech osobowości. Optymalnym poznaniem jest synteza poznania systemowego, genetycznego, dynamicznego, i przynajmniej zmierzającego w kierunku obiektywnego. Powstały stąd efekt syntezy stanowi szansę osiągnięcia wglądu psychologicznego (ib.).

	Zdaniem wielu psychologów, wgląd dokonuje się przy udziale drugiego człowieka (najczęściej psychologa), jako czynnika obiektywizującego. Kontakt ten można przyrównać do rozmowy, ale przy prawie niemej obecności psychologa, który nie wartościuje, nie interpretuje zeznań introspekcyjnych badanego w trakcie ich składania. W ten sposób badacz daje badanemu gwarancję poczucia bezpieczeństwa i akceptacji. Rola badacza byłaby tu porównywalna do funkcji jaką pełni zwierciadło w teoriach symbolicznego interakcjonizmu G.H.Meada (1975) lub obiektywnej świadomości siebie S.Duvalla i R.Wicklunda (1972). W teoriach tych wykazano, że zasadniczym źródłem informacji o sobie jest własne zwierciadlane odbicie, np. na zdjęciu, w lustrze, na ekranie monitora, w tym co zostało zapisane lub co powiedziano do mikrofonu. Udowodniono bowiem, że ludzie częściej zmieniają swoje zachowanie, samoocenę, czy poznanie w kierunku bardziej obiektywnego, kiedy są świadomi pozostawiania po sobie trwałego śladu, którym nie mogą manipulować, tzn. tendencyjnie wpływać na zewnętrznego obserwatora.
	Momentem psychologicznym szczególnego rodzaju jest zwrócenie się nie do lustra czy kamery filmowej, ale do zewnętrznego obserwatora, terapeuty, kolegi, przyjaciela, znajomego. Badania dowodzą, że ludzie w takich relacjach najczęściej mówią o swoich intencjach, motywach (korzystnych dla siebie), aniżeli o zachowaniu (ono nie podlega już manipulacji). W ten sposób próbuje się zwrócić uwagę na aspekt motywacyjny, intencjonalny - na ogół nie dostępny w "żadnym lustrze", a którym dlatego łatwiej można manipulować informacjami o sobie.
	W tym kontekście rodzi się wątpliwość, czy faktycznie obecność i rola drugiego człowieka służy obiektywnemu poznaniu; czy drugi człowiek ma służyć jedynie potwierdzeniu dla siebie jakim się jest, bądź chciało by się być spostrzeżonym przez otoczenie. Jaką rolę w tej autoprezentacji pełni realny i idealny obraz siebie?

	Zdaniem O.H.Mowrera idealny obraz osobowości broni człowieka przed ostateczną alienacją (por.Płużek 1974), która wynika z manipulowania informacjami o sobie dla osiągnięcia osobistych celów. Stosownie do wymagań sytuacji wypracowywane są maski, które utrudniają ustalenie trwałej tożsamości. Pozorną tożsamość wówczas stwarza obraz idealny, który jest bardziej stały od realnego (por.Rogers 1951). 
	Alienacja może również odnosić się do osobowości neurotycznej, która ucieka od świata realnego i obce jej są trudy konkretnego podejmowania decyzji i odpowiedzialności za własny los. Ta narcystyczna ucieczka z konkretnej sytuacji inspiruje poźniej neurotyka do poszukiwania oparcia w iluzorycznym przystosowaniu osobistym, np. niedojrzałej kontemplacji, marzeniu o własnej doskonałości, wyjątkowości itp. (Freud 1948).
	Jakkolwiek w poprzedniej manipulacji daje się wyraźnie zauważyć motyw przystosowania osobistego wynikający z bardziej psychopatycznego, świadomego sposobu interpretowania i rozwiązywania sytuacji społecznych, to w tej drugiej manipulacji neurotycznej - mniej świadomy motyw silnych nie kontrolowanych zachowań obronnych.
	
	Związki samoakceptacji z poznawaniem siebie w relacji do innych ludzi są w tych dwóch przypadkach jakościowo różne.
	Neurotyk spostrzegający drugiego człowieka fałszuje jego obraz, częściej dopatrując się nieświadomie u niego obecności takich cech, które w istocie rzeczy sam posiada - forma prostej projekcji1. Przy czym, chociaż projektowane (rzutowane) są zarówno pozytywne, jak i negatywne cechy (części własnej osobowości), to szczególnym przedmiotem diagnozy psychologicznej są negatywne, gdyż one na pierwszy rzut oka czynią więcej zakłóceń w interakcjach międzyludzkich.
	Psychopata spostrzegający drugiego człowieka, jedynie pozoruje symetryczną interakcję partnerską, a w istocie świadomie tworzy ukrytą relację asymetryczną, traktując innych przedmiotowo, jakby dopełniających własne braki; czyli na ile "inny" jest w stanie zaspokoić potrzeby poznającego - forma asymilacyjnej projekcji.

BIBLIOGRAFIA

Allport G. (1961). Pattern and growth in personality. New York: Holt, Rinehart & Winston.

Bills R.E., Vance E.L., McLean O.S. (1951). An index of adjustment and values. Journal of Consulting Psychology, 15, 257-261.

Cantor N., Mischel W. (1977). Traits as prototypes: Effects of recognition memory. Journal of Personality and Social Psychology, 35, 38-48.

Cattell R.B. (1950). Personality: A systematic, theoretical and factual study. New York: McGraw-Hill.

Duvall S., Wicklund R. (1972). A theory of objective self-awareness. New York: Academic Press.

Freud S. (1948). Gesammelte Werke. London: Imago Publ. Co.

Jones S.C., Knurek D.A., Regan D.T. (1973). Variables affecting reactions to social acceptance and rejection. Journal of Social Psychology, 90, 269-284.

Kozielecki J. (1986). Psychologiczna teoria samowiedzy. Warszawa: PWN.

Mądrzycki T. (1974). Wpływ postaw na rozumowanie. Warszawa: PWN.

McDougall W. (1908). Introduction to social psychology. London: Methuen.

Mead G.H. (1975). Umysł, osobowość i społeczeństwo. (tł. Z.Wolińska). Warszawa: PWN.

Murphy G. (1947). Personality: A bio-social approach. New York: Harper.

Pedersen D.M. (1969). Evaluation of self and others and some personality correlates. The Journal of Psychology, 71, 225-244.

Płużek Z. (1974). Człowiek w poszukiwaniu samego siebie. W: R.Darowski (red.). Człowiek, istota i działanie. Kraków: WAM.

Rogers C.R. (1951). Client-centered therapy. Boston: Houghton Mifflin.

Rosen E. (1956). Self appraisal and perceived desirability of MMPI personality traits. Journal of Consulting Psychology, 3, 44-51.

Rosenberg M. (1965). Society and the adolescent self image. Princenton: Univ. Press.

Snyder M. (1974). The self-monitoring of expressive behavior. Journal of Personality and Social Psychology, 30, 526-537.

Star S.A. (1950). The screening of psychoneurotics in the army. W: S.Stouffer et al. (eds.). Measurement and prediction. Princenton: Univ. Press.