W: Maria Oleś (red.). Wybrane zagadnienia z psychologii klinicznej i osobowości. Metody diagnostyczne w badaniach dzieci i młodzieży. Lublin: TN KUL, 2005, s. 155-196

Andrzej Januszewski
Status: maszynopis przed korektą adiustacyjną

KWESTIONARIUSZ NARCYZMU. WARTOŚĆ DIAGNOSTYCZNA
W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ POLSKIEJ MŁODZIEŻY

WPROWADZENIE
	
	W ostatnich latach wzrasta zainteresowanie problematyką narcystycznych zaburzeń charakteru. Klinicyści diagności i terapeuci w licznych doniesieniach informują o wzroście przypadków tego zaburzenia, odnosząc je do szerszego pojęcia kontekstowego - narcystyczny krąg kulturowy (np. Battegay, 1991). Ch. Lash (1978) argumentuje, że narcyzm szczególnie ujawnia się na kanwie rosnących w naszej kulturze wartości indywidualistycznych. Podobnie, O. Kernberg (1996a), który sygnalizuje znaczący wzrost dynamicznie zachodzących zmian we współczesnym świecie, w tym załamywania się tradycyjnych struktur społecznych, które przestają wypełniać swoją rolę kompensacyjną, czego następstwem jest wzrost przypadków zaburzeń charakteru, także narcystycznych. Myśl ta jest sygnalizowana właściwie we wszystkich dziełach tego klasyka współczesnej psychoanalizy w okresie ostatnich czterdziestu lat. W jego publikacjach ewoluująco dookreślane są kryteria diagnozy opisowej, strukturalnej, na poziomie procesów mentalnych, specyficznych mechanizmów obronnych, jakości interakcji z ludźmi itp. Decydujące znaczenie mają również prace Kernberga wskazujące na podobne zarzewie co obraz zaburzeń narcystycznych - syndromu borderline (1990, 1996a, 1996b), wraz z podaniem kryteriów diagnozy różnicowej.
	Zgodnie z zasadą, iż patologia jest wyolbrzymioną postacią normy (por. Battegay, 1977; por. Lash, 1978; por. Oldham, Morris, 1997), patologiczny narcyzm jako zaburzenie charakteru powinien powiedzieć nam coś o narcyzmie jako stylu życia i zjawisku społecznym. Lash twierdzi, że narcyzm wydaje się optymalną, w pełni realistyczną odpowiedzią na napięcia i niepokoje współczesnego życia. Panujące warunki społeczne sprzyjają uzewnętrznianiu rysów narcystycznych, obecnych w różnym stopniu w osobowości każdego człowieka.
	Celem niniejszego artykułu jest (1) wstępne zapoznanie polskich badaczy i analityków problematyki narcyzmu z Kwestionariuszem Narcyzmu1, (2) przedstawienie wstępnych wyników badań polskiej młodzieży, (3) zapoznanie z empiryczną typologią narcyzmu ustaloną na bazie tychże badań.

I. KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE NARCYZMU

	Po raz pierwszy kryteria diagnostyczne osobowości narcystycznej zostały sformalizowane w klasyfikacji zaburzeń DSM-III (1985), a w krótkim czasie doprecyzowano je w nowszej wersji DSM-III-R (1987), która uściśla wiele sformułowań oraz szczególnie akcentuje problem zawiści i wrogości do innych. W 1993 roku ogłoszono wersję DSM-IV (za: Oldham, Morris, 1997, s. 109-110), która określa aktualnie obowiązujące kryteria diagnostyczne.
	Osoby o cechach narcystycznych charakteryzuje natrętna mania wielkości (w fantazjach lub zachowaniu), potrzeba podziwu oraz brak empatii. Zaczyna się to ujawniać w początkowym okresie dorosłości i przejawia w rozmaitych kontekstach, spełniając przynajmniej pięć z poniższych kryteriów:
1. Pacjent ma przesadne poczucie własnej ważności (wyolbrzymia swe osiągnięcia i zdolności, oczekuje wyjątkowego traktowania, nie mając po temu podstaw).
2. Pochłaniają go fantazje na temat sukcesu, nieograniczonej władzy, własnej inteligencji, urody, wyidealizowanej miłości.
3. Jest przekonany o swojej wyjątkowości i nadzwyczajności. Uważa, że tylko inni wyjątkowi lub wysoko postawieni ludzie potrafią go zrozumieć i tylko z takimi pragnie obcować.
4. Domaga się nieustannego podziwu.
5. Żywi wielkościowe roszczenia: bezpodstawnie oczekuje szczególnego traktowania i natychmiastowego spełniania wszystkich jego życzeń.
6. Traktuje ludzi instrumentalnie: wykorzystuje ich dla osiągnięcia własnych celów.
7. Cierpi na brak empatii: nie przyjmuje do wiadomości potrzeb i uczuć innych ludzi, nie identyfikuje się z nimi.
8. Często zazdrości innym, chociaż jest przekonany, że to inni jemu zazdroszczą.
9. Zachowuje się arogancko i wyniośle (por. także Pospiszyl, 1995, 1998).

	Warto również odwołać się do kryteriów wypracowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), na których bazuje klasyfikacja ICD-10 (1998). Według niej osobowość narcystyczna musi spełniać następujące kryteria:
A. Spełnione ogólne kryteria zaburzeń osobowości (F60.-).
B. Osoba przejawia co najmniej pięć spośród następujących:
(1) wyższościowe poczucie własnej ważności (np. wyolbrzymianie swoich osiągnięć i talentów, oczekiwanie korzystniejszego, nieproporcjonalnego do osiągnięć oceniania siebie);
(2) pochłonięcie przez wyobrażenia o nieograniczonym powodzeniu, mocy, wspaniałości, piękności, idealnej miłości;
(3) przekonanie o byciu kimś ‘specjalnym’ czy niepowtarzalnym oraz o możliwości bycia zrozumianym tylko przez inne ‘specjalne’ osoby (lub instytucje) o wysokiej pozycji; oraz obracanie się tylko w takim towarzystwie;
(4) potrzeba nadmiernego podziwu;
(5) poczucie uprzywilejowania, nieuzasadnione nadzieje szczególnie korzystnego traktowania lub automatycznego respektowania własnych oczekiwań przez innych;
(6) wyzyskiwanie związków z ludźmi, wykorzystywanie innych dla osiągnięcia własnych celów;
(7) brak empatii, niechęć do dostrzegania lub liczenia się z uczuciami i potrzebami innych osób;
(8) często zawiść wobec innych i przekonanie, że to oni są zawistni;
(9) aroganckie, bezceremonialne zachowania i postawy.

	Między kryteriami, które - jak można zauważyć - akcentują dość łatwo obserwowalne aspekty behawioralne, zachodzi duża zgodność. W celu znalezienia odpowiedzi na pytania o genezę takich zachowań, ich szersze wyjaśnienie i opis, wskazanie na możliwe następstwa i zagrożenia związane z funkcjonowaniem indywidualnym, społecznym na różnych płaszczyznach, należy zwrócić się ku teoriom psychologicznym, których wspólny mianownik wskazuje, że narcyzm to problem zaburzonej tożsamości własnego «ja». Jak zauważa R. Battegay (1991), wśród kluczowych postaci w rodzinach pacjentów narcystycznych z reguły spotyka się ludzi, którzy mają tzw. mocną strukturę «ja» i w życiu społecznym, nie lękając się zagrożeń, zachodzą daleko. Z analizy biografii wynika, że ludzie ci doświadczyli w swym rozwoju zbyt mało ludzkiego ciepła i miłości, i dlatego, w celu kompensacji brakującego poczucia własnego «ja» całkowicie oddają się osiągnięciom, żeby zdobyć coś znaczącego odpowiadającego ich wyobrażeniom wielkości.
	 «Ja» wraz z «to/ono» i «nad-ja», jak to formułuje Kohut (1971), należą do instancji psychicznych tworzących razem strukturę psychiczną. Własne «ja», rozumiane jako «jaźń» (niem. Selbst, ang. self - termin używany dla określenia świadomego aspektu własnego «ja» - por. Reber, 2000, s. 286), nie zalicza się jednak do „kamieni węgielnych” tych instancji. Przedstawia ono bardziej zakorzenioną we wszystkich trzech instancjach centralną reprezentację jednostki. «Jaźń» jest narcystycznym obsadzeniem «ja», «to/ono», «nad-ja» i ciała, dającym człowiekowi w normalnym przypadku zarówno uczucie tworzenia przeżywanej radośnie jedności, jak i podobny do kompasu - trwały kierunek, a także przekonanie, że we wszystkich zmianach, jakich ona doświadcza, wczoraj, dzisiaj i jutro jest tym samym i całkowicie homogenicznym «ja», oraz ma niezmienioną subiektywność. «Jaźń» jest według Kohuta (1971) siedliskiem „miłości własnej” - zdrowego narcyzmu. Narcyzm patologiczny, nadmierne ukierunkowanie na «jaźń», rozwija się w tym aspekcie z fizjologicznej miłości własnej, gdy pozostaje ona szczątkowa w wyniku niedostatecznego doświadczenia rodzicielskiego wsparcia i dlatego konieczne jest kompensacyjne jej wzmocnienie/wsparcie. Oprócz kompensacji jest również możliwe, że «jaźń» - w przypadku pewnej słabości «ja» lub tendencji do podziału «ja» - wykaże tendencje regresywne i nastąpi zjawisko rozszczepiania się. Dotkniętym, nie udaje się już wtedy zintegrować swoich różnych funkcji fizycznych lub częściowych obszarów swej osobowości w całość.
	Ujęcia «jaźni» w literaturze różnią się swymi konotacjami i z tego względu różne jest ich znaczenie diagnostyczne. Dla Z. Freuda (1933) pacjenci narcystyczni, tzn. z zaburzoną «jaźnią», traktowani byli jako nie nadający się do analizy. H. Hartmann (1972) «jaźń» stawia na równi z całą osobą. Mówi o narcyzmie «ja», «to/ono» i «nad-ja»; definiuje narcyzm jako obsadzenie przez libido nie «ja», lecz «jaźni». Osoba narcystyczna byłaby przeciwieństwem do obiektów, ponieważ widzi ona reprezentację «jaźni» w przeciwieństwie do reprezentacji obiektu.
	C. G. Jung (1967) pisze, że «jaźń» jest archetypowym wyobrażeniem. Archetypami są według niego pierwotne dziedziczone doświadczenia ludzkości bliskie somatycznemu substratowi. Spośród innych wyobrażeń «jaźń» wyróżnia się tym, że odpowiednio do ważności swojej treści i swojej apriorycznej wartości uczucia, zajmuje centralne miejsce. «Jaźń» przedstawia wyczerpujący zakres wszystkich zjawisk psychicznych w człowieku. W niej zostaje wyrażona jedność i całość osobowości.
	O. Kernberg (1975) twierdzi, że w odróżnieniu od osób, u których «ja» jest spójne, a które jednak cierpią z powodu różnych braków w «jaźni», są też narcystycznie zaburzeni ludzie z kruchym «ja». Tych pierwszych określa się jako pacjentów z narcystycznymi zaburzeniami osobowości, tych drugich nazywa się osobowościami borderline. Ich «jaźń» jest zaburzona, ponieważ nie potrafią odczuwać odwzajemnionego im wsparcia lub z lęku bronią się przed międzyludzką bliskością; przy czym w wyniku możliwej tendencji do podziału «ja» niektóre części «ja» mogą być narcystycznie bardziej obsadzone, a pewne mniej. Z tego powodu osobowości borderline nie mogą ani projektować swoich agresji na obiekt lub obiekty i/ani obsadzać swojej agresywności tym, co mają do dyspozycji z narcyzmu, czerpiąc np. przyjemność ze swojego agresywnego zachowania wobec bliźnich, przy czym łączą oni z tym często wyobrażenia o wspaniałości, które ukrywać mają ich niedostatecznie rozwiniętą «jaźń». Kernberg (1975) mówi w związku z tym o patologicznej «jaźni», ponieważ narcyzm ukazuje się, nie tak samo jak w typowych narcystycznych zaburzeniach osobowości, ale w mało komunikatywnej, często także groteskowej lub agresywnej formie.

II. KWESTIONARIUSZ NARCYZMU

	Kwestionariusz Narcyzmu (KN, niem. Narzißmusinventar) został opracowany przez zespół klinicystów: Friedricha-Wilhelma Denekeʼa, Burkharda Hilgenstocka i R. Müllera (1989), współpracujących z psychologami i psychiatrami z Uniwersyteckiej Kliniki Psychiatrycznej oraz Oddziałem Psychosomatyki i Psychoterapii Szpitala Uniwersyteckiego w Hamburgu. Metodę przetłumaczył na język polski w 1997 roku A. Januszewski, weryfikując przekład z jego zwrotnymi tłumaczeniami na niemiecki, dokonanymi przez dwoje niezależnych germanistów. 
	Kwestionariusz Narcyzmu jest  zbudowany na założeniach teorii osobowości, które mają swój rodowód w podejściu psychoanalitycznym, począwszy od Z. Freuda, poprzez H. Hartmanna, H. Kohuta i innych aż do współczesnego klasyka - O. F. Kernberga. Z uwagi na liczne i ważne aspekty regulacyjne i organizacyjne, jakie implikowane są przez system osobowości narcystycznej, wypracowana metoda jest wieloaspektowa i wynika z niemal stuletniego dorobku naukowego wielu badaczy w zakresie diagnozowania i terapii, na który autorzy się powołują. Zastrzegają się jednak, że KN nie może zastąpić ani wywiadu psychoanalitycznego, ani rozmowy diagnostycznej, może natomiast jest uzupełnić. Mimo tego, że trwająca do dzisiaj dyskusja nad naturą i genezą narcyzmu nie doprowadziła do jednoznacznych i zadowalających podsumowań, autorzy starali się, aby w podstawach teoretycznych uwzględnić założenia wynikające z: (a) teorii relacji z obiektem, (b) formy perwersji seksualnych, (c) faz rozwoju «ja» uwzględniających istotę narcyzmu pierwotnego i wtórnego, (d) określonych jakości związanych z odczuwaniem własnego «ja». Do interpretacji wyników sugerują przyjęcie koncepcji psychodynamicznej, w ramach której rozwijany jest samoregulacyjny model narcystycznego systemu osobowości. Pytania zostały dobrane według kryterium zachowań i cech obserwowalnych zarówno w warunkach klinicznych, jak i w typowych relacjach interpersonalnych. Kryteria te uwzględniają efekty przeniesienia i przeciwprzeniesienia (Deneke, Hilgenstock, Müller, 1989, s. 6-7). 
	KN jest najbardziej rozbudowanym narzędziem diagnostycznym spośród powstałych w ostatnich dwudziestu latach i cytowanych w literaturze psychologicznej. Jego niewątpliwą wartością jest włączenie do zbioru skal tych składowych, które mogą współwystępować z narcyzmem określanych przez Kernberga jako Borderline-Personality-Organization. Dlatego w znacznym zakresie KN może posłużyć do diagnozy różnicowej. Kwestionariusz tworzą 163 twierdzenia, na które odpowiadając, badany wyraża stopień zgodności z własnym zachowaniem na jeden z pięciu możliwych sposobów: nigdy, rzadko, czasami, często, zawsze; a w zależności od udzielonej odpowiedzi otrzymuje odpowiednio 1, 2, 3, 4 lub 5 punktów. 
Sfery, skale i przykładowe pytania kwestionariusza:

I. Zagrożone «ja». Skale tego czynnika pozwalają rozpoznać wysoki stopień niestałości i/lub zagrożenia systemu «własnego ja», z płynnymi przejściami między żmudnym podtrzymywaniem a postępującą dekompensacją. Podstawą doświadczanego zagrożenia jest rozlany, egzystencjalny lęk, który - choć intensywnie doświadczany - trudno jednak wprost zdefiniować. W sferze afektywnej doprowadza on do defragmentaryzacji «własnego ja» (por. splitting i acting out) (por. Kohut, 1979). W konsekwencji doświadczanych lub przewidywanych stanów rozpadu własnego «ja» występują uczucia depresyjne, bezradności, bezsensowności i pustki perspektywicznej, zwątpienia i zniechęcenia. W wielu kontekstach amplifikowane są destruktywne popędy do działania skierowane przeciwko własnemu «ja». Obserwuje się zatem znaczny deficyt w organizacji (i/lub regulacji) własnego «ja».

1 - I.1. Bezradność. Znamienna jest trudność w utrzymaniu adekwatnej stabilności «ja» wobec zmian zachodzących w bezpośrednim otoczeniu. Niepewność wpływania na własne zachowanie, a w konsekwencji na sytuację zewnętrzną i realizowanie celów, jest wzmacniana uogólnionym panicznym lękiem oraz uczuciami wewnętrznej pustki, bezwartościowości, utratą sensu własnego istnienia. Pyt. nr 42. Często czuję się sparaliżowany trudnym do opisania stanem wewnętrznej pustki.

2 - I.2. Utrata kontroli afektu i impulsów popędowych. Charakterystyczne są tutaj zachowania odzwierciedlające jakby brak adekwatności do zewnętrznych wymogów sytuacyjnych. Ich istotą na płaszczyznach emocjonalnej, poznawczej i behawioralnej są pojedynczo występujące epizody impulsywności i gwałtowności. Pyt. nr 118. Moje nastroje, potrafią przestawić się nagle z jednego stanu ekstremalnego w drugi.

3 - I.3. Derealizacja/depersonalizacja. Poczucie ograniczonej akceptacji i jedności w zakresie fizycznego, psychicznego i społecznego «ja», a także w integracji między tymi aspektami. Mogą występować trudności w rozróżnieniu reprezentacji siebie i zewnętrznych obiektów, a także w tym, czy coś stanowi realnie naturalną składową własnego «ja», czy jest „doczepionym”, sztucznym, obcym fragmentem. Pyt. nr 37. Niekiedy doświadczam siebie jak jakiejś obcej osoby.

4 - I.4. Nastrój podstawowy, podwyższony, odwołujący się do subiektywnego i sztucznie podtrzymywanego wyobrażenia, przekonania i wiary, że zalążek własnego «ja» jest niezniszczalny. Nastrój ten jest podtrzymywany mimo realnych przeciwności losu, doświadczanych porażek, kryzysów i zwątpienia. Stosowany tutaj często mechanizm obronny zaprzeczenia pozwala przypuszczać, że w dostrzeganiu, podejmowaniu i rozwiązywaniu problemów życiowych bardziej decydują strategie emocjonalne niż poznawcze. Zaprzeczenie jest najistotniejszym mechanizmem wspierającym proces rozszczepienia «ja», występującym w osobowości typu borderline. Pyt. nr 63. Nawet kiedy mi się nie wiedzie, zwykle odnajduję w sobie resztki sił, na których mogę polegać.

5 - I.5. Poniżanie siebie. Uzależnianie swojej samooceny od społecznego tła odniesienia. Mniejszą rolę odgrywa to, kim jest się faktycznie i co się potrafi, zaś większą to, jak się jest lub może być ocenionym przez innych. Znamienny jest lęk przed negatywną oceną ze strony innych ludzi, jeśli mogłoby się kogoś rozczarować lub zawieść, oraz lęk będący źródłem permanentnego pesymizmu, bezradności i obawy przed doświadczeniem realnego publicznego poniżenia. Pyt. nr 78. Czasami jest mi niesamowicie głupio, jeśli powiem coś niemądrego przed ludźmi.

6 - I.6. Negatywny stosunek do ciała. Istotą jest zgeneralizowany brak akceptacji własnego ciała, ocenianego jako nieatrakcyjne lub wręcz odrażające. Taka ocena może odnosić się do wybranych szczegółów swojej fizyczności. Projektywnie tworzone jest wyobrażenie, że inni sądzą podobnie. Skoro siebie samego nie jest się w stanie zaakceptować, to „jak odrażające skojarzenia wywołuje się w innych ludziach”. Pyt. nr 113. Uważam, że moje ciało jest częściowo odrażające i odpychające.

7 - I.7. Izolacja społeczna. Wybór samotności wynika z postawy nieufności do innych ludzi. Unikanie bezpośrednich kontaktów przeplata się oceną, że inni są obcy, rozczarowują, zagrażają, odstraszają, nie są godni zaufania. Takie przeciwprzeniesieniowe nastawienie do ludzi jest źródłem tego, że występują trudności w nawiązywaniu spontanicznych kontaktów, a otoczenie realnie ocenia taką osobę jako zimną, nieprzychylną, zamkniętą w sobie. Pyt. nr 62. Ciężko przychodzi mi nawiązywanie kontaktu z innymi.

8 - I.8. Archaiczne wycofywanie się. Istotą jest magiczna tęsknota za pierwotnym bezpieczeństwem, ciszą i ukojeniem. Porzucanie kontaktu z realnym światem i zatapianie się w symbolicznym świecie marzeń, w którym imaginatywnie można przełamać wszelkie ograniczenia, zignorować realne prawa fizyki. Tęsknota za wiecznym i głębokim snem, pierwotnym ciepłem, otchłanią, do której można wzlecieć jak ptak, pozostawiając na ziemi wszystko to, co „dręczy i trwoży”. Pyt. nr 103. Bardziej niż inni mam skłonności do tego, aby zatapiać się w rajskich stanach marzeń.

II. Klasyczne narcystyczne «ja». W znacznym zakresie chodzi tutaj o wzorzec regulacyjny, który można rozpoznać jako istotny aspekt narcystycznego charakteru. Chodzi tutaj, z jednej strony o szczególnego rodzaju samoakceptację, wywyższanie siebie lub przecenianie siebie, a z drugiej - o wyraziste poniżanie, ubliżanie, krzywdzenie, zadręczanie innych. Wyraźnie zaznacza się tutaj konflikt (zależność-niezależność od ludzi), którego rozwiązanie zmierza w kierunku dążenia do uniezależnienia się od innych. Narcystyczna gratyfikacja występuje wtedy, gdy organizowane jest funkcjonalne podporządkowanie obiektów (osób) z otoczenia dla realizowania własnych celów i potrzeb. H. Kohut określa ten typ charakteru jako „zgłodniały tego, aby zabłysnąć wśród innych”.

9 - II.1. Wielkościowe «ja». Poczucie szczególnej wyjątkowości w porównaniu z innymi ludźmi. Dotyczyć może pojedynczych, częściej wielu aspektów «ja» jednocześnie. Ich treścią mogą być: atrakcyjność fizyczna, umiejętności organizacyjne i kierownicze, wiara we własną skuteczność lub szczególny talent. Syntetycznie mogą odzwierciedlać to efekty: „pierwszy wśród równych” oraz pigmalionizm. Pyt. nr 50. Mam wrażenie, że olśniewam i pociągam innych.

10 - II.2. Tęsknota za ideałem własnego «ja» jako obiektu, który wszystko wie i potrafi. Wyraża się w poszukiwaniu i utrzymywaniu kontaktów z ludźmi, którzy uskrzydlają nowymi pomysłami i planami, wiele potrafią, są znaczący, wpływowi, zachwycają swoim optymizmem i pewnością siebie; ludźmi, którzy jakby uosabiają własny ideał. Pyt. nr 48. Często tęsknię za człowiekiem, który mógłby mnie uskrzydlić swoimi pomysłami i planami.

11 - II.3. Żądza chwały i potwierdzenia siebie. Polega na poszukiwaniu sytuacji i osób, w których lub poprzez których można by znaleźć się w centrum uwagi, być dostrzeżonym przez wielu obserwatorów, poprzez swoją zalotność i grę przed innymi - doświadczać potwierdzenia dla siebie, uznania i pozyskiwać dowody miłości. Pyt. nr 107. Wystarczy jedno słowo pochwały, a prawdziwie rozkwitam.

12 - II.4. Narcystyczny gniew lub złość, uwalniający zachowania agresywne w stosunku do ludzi, którzy „niesprawiedliwie” krytykują. Niska tolerancja na frustrację, która zapewne odgrywa tutaj istotna rolę, polega na tym, że czyjąś zasadną krytykę interpretuje się nie jako wnikliwą analityczną ocenę faktu lecz jako atak skierowany przeciwko własnemu «ja». Nie toleruje się takich „intruzywnych osób” ani ich zachowań. Poszukuje się możliwości zemsty, choćby w łagodnej postaci. Pyt. nr 151. Jeśli jakaś sprawa zwyczajnie nie chce się ułożyć, mógłbym pęknąć ze złości.
III. Idealizujące «ja». W tej grupie symptomów wzorzec regulacyjny jest traktowany jako dość zróżnicowany (heterogeniczny), to jednak po licznych dyskusjach poniżej wymienione symptomy potraktowano jako tworzące jedną grupę. Można w tej grupie rozpoznać latentny lub jawnie manifestujący się lęk wobec możliwości doznania rozczarowania lub zranienia w relacjach z innymi obiektami. Charakterystyczne jest tu wycofywanie się z relacji z innymi, zwrot ku sobie; orientacja na obiekt rozwija się tylko wtedy, gdy możliwe są fantazje o pojawieniu się absolutnej harmonii z nim. Występuje więc tendencja wskazująca na ambiwalencję: z jednej strony tęsknota za obiektem, z drugiej zaś - ucieczka przed nim. Tworzy się jednocześnie pętla sprzężenia zwrotnego dodatniego: im bardziej wzrasta chęć ucieczki, tym bardziej narasta tęsknota za nawiązaniem relacji z obiektem.

13 - III.1. Ideał samowystarczalności, który wyraża się w heroicznym podejmowaniu i realizowaniu celów. Na pozór jest się ocenianym przez innych jako samodzielny, pracowity, odważny i wytrwały. W swej istocie, problem ideału samowystarczalności pojawia się w trudnościach współdziałania z innymi. Na przykład nie rozdaje się innym ról, nie dzieli się z nimi czynnościami, wyręcza się ich w pracy, ponieważ ma się przekonanie, że samemu wszystko wykona się lepiej. Zauważalna jest jakby zazdrość o to, że inni mogą osiągnąć satysfakcję wynikającą z własnej aktywności. Pyt. nr 137. Dość ciężko jest mi przekazać komuś jakieś zadanie, jeśli wiem, że sam mógłbym je wykonać.

14 - III.2. Poniżanie innych (jako obiektów). Jest to dość złożona cecha, u której podłoża tkwi zgeneralizowana nieufność do większości ludzi. Inni są oceniani jako powierzchowni, populistyczni, o kameleonowym obliczu, bez tradycyjnych ideałów. Funkcjonuje lekceważące przekonanie, że nie warto angażować się w trwałe interakcje z takimi ludźmi, ponieważ w istocie zagrażają nam oni. Powstaje jakby chłodny, projektywny mur, którego rolą jest ochrona własnego «ja» przed potencjalnym zagrożeniem „nieodpowiedzialnych” ludzi. Pyt. nr 150. Wielu ludzi nie jest wartych tego, aby zabiegać o ich sympatię.

15 - III.3. Wartość ideału własnego jest wyższa od ideałów, które przed sobą stawiają sobie inni. Projektywne przekonanie, że samemu się ma i kieruje bardziej subtelnymi, przemyślanymi, ponadczasowymi zasadami moralnymi, aniżeli inni ludzie, którzy nie dość, że ich nie mają, to często z powodu ich braku sprawiają wielu ludziom ból, wyśmiewając się i pogardzając nimi. Pyt. nr 119. Pozostaję wierny moim zasadom niezależnie od tego, że inni mogą się ze mnie wyśmiewać.

16 - III.4. Ochrona siebie przez symbiozę. W tworzeniu relacji z innymi ludźmi dominuje poszukiwanie kontaktów z takimi osobami, które dysponują realnymi kompetencjami i potencjalnie mogą udzielić wsparcia, np. poprzez radę, pomoc czy nawet wniesioną radość, bądź ulgę w cierpieniu. Problem symbiozy rozpoczyna się w chwili gdy ktoś, kto mógłby sam czegoś dokonać, rezygnuje z własnego wysiłku, wybierając pomocną aktywność partnera. Oczekując od partnera bezwarunkowej wierności i lojalności (często nawet doświadcza tego), buduje pozorny obraz bardzo zgodnego związku. W istocie rzeczy koncentruje się głównie na własnych potrzebach, instrumentalnie nadużywając ofiarności partnera. Pyt. nr 136. Najpewniejsze oparcie w życiu można znaleźć, jeśli ma się kogoś, kto zawsze znajduje się w pobliżu.

IV. Hipochondryczne «ja». Wykorzystywana jest tutaj koncentracja na stanie własnego ciała. Autorzy kwestionariusza sugerują, iż należy być bardzo powściągliwym w interpretowaniu tej grupy symptomów, ponieważ mogą one zależeć od obiektywnego stanu chorobowego, który częściej występuje u osób w starszym niż młodszym wieku. Każdorazowa interpretacja wymaga indywidualnego potraktowania wyników. 

17 - IV.1. Hipochondryczne wiązanie lęku, w którym dominuje szczególna troska wyrażająca się w samoobserwacji, pielęgnowaniu zdrowia i obawie o stan własnego ciała. Podstawą tych zachowań jest biologiczny lęk o możliwą utratę równowagi zdrowotnej, lub ogólniej - fizycznego istnienia, z powodu choroby o niekontrolowanym przebiegu. Pyt. nr 1. Czasami ogarnia mnie nagły i okropny lęk, że mogę ciężko zachorować.

18 - IV.2. Narcystyczna korzyść poprzez chorobę. Wyraża się poprzez zachowania, które przypominają reakcje konwersyjne lub nimi są. W obliczu złożonych problemów, które bezpośrednio dotyczą konkretnej osoby, nie wzbudzają u niej adekwatnego zainteresowania. Pojawia się racjonalizujące usprawiedliwienie, że „aktualny stan zdrowia na to nie pozwala”. Pyt. nr 158. Z większością trudności poradziłbym sobie, gdybym tylko był w pełni sprawny fizycznie (za: Deneke i in., 1989, s. 28-38).

III. PRÓBKA BADAWCZA. TRAFNOŚĆ I RZETELNOŚĆ KWESTIONARIUSZA

	W badaniu mającym na celu przeprowadzenie wstępnej polskiej normalizacji wyników wzięło udział 601 osób (294 chłopców i 307 dziewcząt) w wieku od 16 do 20 lat, z czego 511 wypełniło dodatkowe kwestionariusze pozwalające na zewnętrzną eksplorację wyników w KN. Wszyscy badani byli uczniami szkół maturalnych: liceów ogólnokształcących, liceów zawodowych i techników, pochodzili z rodzin pełnych, mieli jedno lub dwoje rodzeństwa w wieku zbliżonym do nich samych. Sytuacja materialna (dominował średni status) zabezpieczona była pracą zawodową rodziców. Nikt z badanych nie wykazywał szczególnych dolegliwości somatycznych, uzależnień oraz niedostosowania społecznego. Badania przeprowadzono na terenie południowo-wschodniej Polski w 1999 roku. Bardziej szczegółowe informacje, głównie odnoszące się do danych osobowych na temat badanej próbki można znaleźć w tabelach 3-11.

Tabela 1. Kwestionariusz Narcyzmu. Badanie rzetelności

Skale Kwestionariusza Narcyzmu	liczba pytań w skali	standaryzowane wartości alfa-Cronbacha dla próbki	
		polskiej	niemieckiej	
		chłopcy,
N=294	dziewczęta,
N=307	chł.+dziew.
N=601	N=1277,
NM=517, NK=760	
Bezradność	1 - I.1	15	0,87	0,87	0,87	0,94	
Utrata kontroli afektu	2 - I.2	5	0,56	0,56	0,55	0,78	
Derealizacja /depersonalizacja	3 - I.3	6	0,66	0,71	0,69	0,88	
Nastrój podstawowy	4 - I.4	10	0,75	0,78	0,76	0,88	
Poniżanie siebie	5 - I.5	10	0,75	0,74	0,76	0,89	
Negatywny stosunek do ciała	6 - I.6	10	0,88	0,90	0,89	0,93	
Izolacja społeczna	7 - I.7	10	0,72	0,70	0,71	0,86	
Archaiczne wycofywanie się	8 - I.8	10	0,74	0,74	0,76	0,82	
Wielkościowe «ja»	9 - II.1	10	0,67	0,69	0,68	0,77	
Tęsknota za ideałem własnego «ja»	10 - II.2	10	0,77	0,75	0,77	0,80	
Żądza chwały i potwierdzenia siebie	11 - II.3	10	0,70	0,69	0,70	0,86	
Narcystyczny gniew	12 - II.4	10	0,72	0,72	0,72	0,83	
Ideał samowystarczalności	13 - III.1	10	0,72	0,65	0,69	0,77	
Poniżanie innych jako obiektów	14 - III.2	10	0,65	0,66	0,66	0,83	
Wartość ideału	15 - III.3	7	0,69	0,56	0,65	0,71	
Ochrona siebie przez symbiozę	16 - III.4	10	0,77	0,71	0,77	0,81	
Hipochondryczne wiązanie lęku	17 - IV.1	5	0,53	0,52	0,54	0,75	
Narcystyczna korzyść przez chorobę	18 - IV.2	5	0,52	0,59	0,55	0,82	
Ogólny narcyzm		163	0,96	0,93	0,95	brak danych	

	Tabela 1 pozwala zapoznać się z wynikami dotyczącymi rzetelności KN według formuły α-Cronbacha, będącej miarą zgodności wewnętrznej poszczególnych pozycji materiału testowego. Wyniki 〈od 0,52 do 0,96〉 są zadowalające. Można ogólnie zauważyć, iż najwyższe współczynniki rzetelności odnoszą się do pierwszych ośmiu skal będących miarami zagrożonego «ja», nieco słabsze, choć zbliżone do siebie walorami, są skale należące do klasycznego narcystycznego «ja» oraz idealizującego «ja». Względnie najniższe wskaźniki rzetelności dotyczą dwóch skal należących do hipochondrycznego «ja», co może być wyjaśnione wpływem czynnika wieku (młody wiek polskiej próbki) i wiążącą się z tym prawidłowością wymienioną przy opisie tych skal. Łatwo zauważyć wyższe wartości współczynników rzetelności odnoszące się do próbki niemieckiej (Deneke i in., 1989), w porównaniu z polską. W próbce niemieckiej: przedział wiekowy i procentowy udział w próbce 〈15-20; 7,4%〉 〈21-30; 32,5%〉 〈31-40; 24,0%〉 〈41-50; 23,4%〉 〈51-60; 10,5%〉 〈61+; 2,2%〉, w próbce polskiej dane dotyczą wyłącznie przedziału wiekowego od 16 do 20 lat. Biorąc to pod uwagę można przyjąć, że o wyższych wartościach decyduje wpływ wieku, bowiem struktury osobowości u osób starszych są bardziej skrystalizowane niż u młodszych. Do dziewiętnastu skal szczegółowych, pogrupowanych w cztery sfery, proponuję wprowadzić wynik ogólny, obliczany jako suma punktów zebranych z odpowiedzi na wszystkie pytania. Wartość tego wskaźnika, jak łatwo przewidzieć, ma zadowalającą trafność predyktywną przy wysokich oraz niskich wynikach. Świadczy bowiem jednoznacznie o zaburzeniu narcystycznym lub jego przeciwieństwie, czyli integracji psychicznej. Przy wartościach oscylujących wokół 4-5-6 stena może wystąpić wyraźna substruktura narcystyczna wyrażona w podwyższonych wynikach w kilku skalach, która przy umiarkowanych wynikach w licznych pozostałych skalach nie spowoduje wyraźnego podwyższenia wyniku ogólnego.

Tabela 2. Kwestionariusz Narcyzmu. Badanie trafności czynnikowej

Skale Kwestionariusza Narcyzmu	ładunki czynnikowe z macierzy rotowanych składowych (Varimax)	
	próbka niemiecka (NM=517, NK=760)	próbka polska (NM=294, NK=307)	
	czyn.I	czyn.II	czyn.III	czyn.IV	h2	czyn.I	czyn.II	czyn.III	czyn.IV	h2	
Bezradność	1 - I.1	0,89	0,11	0,01	0,18	0,83	-0,21	0,58	0,37	0,52	0,79	
Utrata kontroli afektu	2 - I.2	0,63	0,44	0,03	0,16	0,62	-0,13	0,35	0,66	0,32	0,67	
Derealizacja /depersonalizacja	3 - I.3	0,78	0,15	-0,02	0,11	0,65	-0,18	0,38	0,37	0,62	0,70	
Nastrój podstawowy	4 - I.4	-0,53	0,41	0,39	0,03	0,59	0,82	-0,12	0,10	0,07	0,71	
Poniżanie siebie	5 - I.5	-0,80	0,17	0,12	0,06	0,69	0,13	0,67	0,34	0,28	0,66	
Negatywny stosunek do ciała	6 - I.6	0,71	-0,04	-0,06	0,09	0,52	-0,41	0,35	0,10	0,64	0,71	
Izolacja społeczna	7 - I.7	0,71	-0,08	0,29	-0,06	0,60	0,12	0,74	0,02	0,29	0,65	
Archaiczne wycofywanie się	8 - I.8	0,65	0,33	0,16	0,07	0,56	0,22	0,54	0,30	0,33	0,54	
Wielkościowe «ja»	9 - II.1	-0,19	0,79	0,24	0,04	0,73	0,61	-0,27	0,54	0,12	0,75	
Tęsknota za ideałem własnego «ja»	10 - II.2	0,36	0,52	0,35	0,23	0,57	0,55	0,30	0,51	0,08	0,65	
Żądza chwały i potwierdzenia siebie	11 - II.3	0,32	0,80	-0,03	0,08	0,76	0,46	0,05	0,69	0,11	0,70	
Narcystyczny gniew	12 - II.4	0,44	0,62	0,21	0,08	0,63	0,16	0,30	0,73	0,16	0,67	
Ideał samowystarczalności	13 - III.1	-0,10	0,28	0,70	-0,05	0,57	0,78	0,11	0,04	0,15	0,64	
Poniżanie innych jako obiektów	14 - III.2	0,41	0,13	0,63	0,17	0,61	0,36	0,47	0,40	0,08	0,52	
Wartość ideału	15 - III.3	0,03	0,11	0,81	0,10	0,69	0,74	0,41	0,10	-0,12	0,74	
Ochrona siebie przez symbiozę	16 - III.4	0,10	-0,02	0,62	0,34	0,51	0,67	0,39	0,20	-0,24	0,71	
Hipochondryczne wiązanie lęku	17 - IV.1	0,16	0,18	0,08	0,84	0,77	0,16	0,17	0,13	0,70	0,56	
Narcystyczna korzyść przez chorobę	18 - IV.2	0,08	0,03	0,23	0,82	0,73	0,18	0,08	0,08	0,77	0,64	
Procent wyjaśnionej wariancji przez czynnik	26,90	14,45	13,90	9,45		20,69	15,91	15,13	14,91		
Procent wyjaśnionej wariancji - łączny	64,70		66,64		

	Tabela 2 przedstawia wyniki eksploracyjnej analizy czynnikowej metodą głównych składowych. Zadano 4 czynniki z rotacją ortogonalną Varimax, z normalizacją Keisera. Miara adekwatności doboru próby (KMO=0,90; test sferyczności Bartletta χ2=5756,85; df=153; p≤0,0001) stanowią podstawę do przeprowadzenia analizy czynnikowej. Szczególnie wartość KMO (Kaisera-Mayera-Olkina) informuje o wysokiej wartości proporcji zmiennych, która może być wyjaśniona przez wyodrębnione czynniki. Wynik ten jest jakby syntetyzującym przedłużeniem wartości szczegółowych h2, które informują nas, jaki jest wypadkowy, powstały z połączenia udziałów w wyodrębnionych czynnikach, procent dla każdej ze zmiennych.
	Z porównania wyników analizy czynnikowej, ustalonej na próbie niemieckiej (por. Deneke i in., 1989, s. 26), i polskiej, łatwo zauważyć podobieństwa i różnice, które nota bene, może sobie wyobrazić każdy badacz dysponujący doświadczeniem w zakresie stosowania analizy czynnikowej, np. że jej wynik jest zależny od jakości próby. Warto dodać, że oprócz znaczącej różnicy wieku między próbką niemiecką a polską, w próbce niemieckiej, w puli 1277 osób znajdowały się liczne grupy z kliniczną diagnozą: narcystycznych zaburzeń charakteru, nerwicy depresyjnej, nerwicy lękowej, nerwicy histrionicznej, anoreksji, bulimii, astmy oskrzelowej, nerwicy serca, z próbą ustalenia ich specyfiki dla kobiet i mężczyzn. Takiej uszczegółowionej eksploracji na polskiej próbce nie dokonano. Biorąc to pod uwagę, łatwo zauważyć pewne roszady między czynnikami. W próbie niemieckiej, w porównaniu z polską, na pierwszym miejscu (26,90%/15,91%) znajdują się składowe zagrożonego «ja», a następnie wg kolejności (14,45%/15,13%) - klasycznego narcystycznego «ja», (13,90%/20,69%) idealizującego «ja», oraz (9,45%/14,91%) hipochondrycznego «ja». (Na drugich pozycjach dla porównania podano wyniki ustalone na polskiej próbie.) Ogólnie, można stwierdzić, że wyniki analizy czynnikowej ustalone na próbce niemieckiej, zostały w znacznym zakresie odtworzone na próbce polskiej. Szczegółowo, łatwo jest zauważyć (1) zmiany w kolejności znaczenia czynników, oraz (2) dodatkowe współwystępowania pojedynczych skal towarzyszące sferom, charakterystyczne dla próbki polskiej. W ramach zapotrzebowania, można poddać to dokładniejszej analizie i interpretacji psychologicznej. Tymczasem jako wiążące dla dalszych opracowań przyjmuję wyniki ustalone na niemieckiej próbie normalizacyjnej. Na koniec, warto dodać, że w źródłowej wersji metody przyporządkowania pytań do skal dokonano, weryfikując ich teoretyczną przynależność z wynikami analizy czynnikowej.

IV. WYNIKI BADAŃ I PROPOZYCJA TYPOLOGIZACJI NARCYZMU

Tabela 3. Badanie istotności różnic między średnimi wartościami tenowymi uzyskanymi przez grupy chłopców i dziewcząt w wieku 16 do 20 r.ż. (NM=294, NK=307) w poszczególnych skalach Kwestionariusza Narcyzmu (wyniki polskiej próbki).

grupa

skala
KN	Bezradność
	Utrata kontroli afektu
	Derealizacja/depers...
	Nastrój podstawowy
	Poniżanie siebie
	Negatywny stosunek ...
	Izolacja społeczna
	Archaiczne wycofan. ...
	Wielkościowe «ja»
	Tęskn. za ideałem «ja»
	Żądza chwały i potw....
	Narcystyczny gniew
	Ideał sawowystarczal. ...
	Poniżanie innych ...
	Wartość ideału
	Ochrona siebie przez ...
	Hipochondryczne ...

	Narcystyczna korzyść ...
	Ogólny narcyzm
	
		1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17	18		
chłopcy	M	48,08	48,95	48,81	49,01	47,64	49,73	49,09	47,21	50,16	47,90	48,10	49,35	49,12	48,64	47,61	46,45	48,15	49,87	47,47	
	s	10,11	10,10	9,90	10,12	10,12	9,93	10,22	9,99	10,18	10,14	10,09	10,12	10,88	10,17	10,82	10,39	10,00	10,14	10,78	
dziewcz.	M	51,84	51,01	51,14	50,95	52,26	50,26	50,87	52,67	49,84	52,01	51,82	50,62	50,84	51,30	52,29	53,20	51,77	50,12	52,42	
	s	9,56	9,81	9,97	9,80	9,35	10,08	9,72	9,27	9,83	9,45	9,58	9,86	9,02	9,67	8,56	8,46	9,69	9,88	8,53	
ist.różn.	t-Stud.	-4,68	-2,53	-2,88	-2,39	-5,80	-0,65	-2,19	-6,94	0,39	-5,12	-4,62	-1,55	-2,11	-3,29	-5,87	-8,45	-4,50	-0,31	-6,23	
	p.u.	0,001	0,011	0,004	0,017	0,001	n.i.	0,029	0,001	n.i.	0,001	0,001	n.i.	0,035	0,001	0,001	0,001	0,001	n.i.	0,001	

	Z porównania wartości średnich (tab. 3 i wykres 1) wynika, że niemal we wszystkich skalach wyniki grupy dziewcząt są istotnie wyższe od uzyskanych przez grupę chłopców. Syntezę tej obserwacji stanowi wynik ogólny, którego wartość u dziewcząt (M=52,42) jest wyższa niemal o połowę odchylenia standardowego od wykazanej u chłopców (M=47,47). Obserwacja ta nasuwa wniosek, że ogólnie - dziewczęta są bardziej narcystyczne niż chłopcy. Odnosząc jednak tę obserwacje do wartości odchyleń standardowych, zauważamy regularnie wyższe wartości w grupie chłopców, co nasuwa drugi wniosek, że ogólnie - grupa chłopców jest bardziej zróżnicowana, (prawdopodobnie dwumodalna): są tacy chłopcy, u których stopień integracji psychicznej jest znacznie wyższy od typowego dla dziewcząt, oraz tacy, u których jest on znacznie niższy. Ci ostatni są najprawdopodobniej bardziej narcystyczni w porównaniu z dziewczętami. Warto wskazać, że najwyraźniej ta prawidłowość sygnalizowana jest w skalach 15 i 16, sięgając dwóch punktów w odchyleniu standardowym. Konkretyzując to do treści skal: (15) „wartość ideału” - istnieje podgrupa chłopców, jakby romantycznych idealistów o projektywnych przekonaniach posiadania bardziej subtelnych, przemyślanych, ponadczasowych zasad moralnych (niekoniecznie realizowanych), oraz podgrupa utylitarystów odrzucających takie zasady, ceniąca subiektywnie organizowane wartościowania sytuacyjne; (16) „ochrona siebie przez symbiozę” - istnieje podgrupa chłopców, którzy nie dysponując realnymi kompetencjami, nie podejmują własnego wysiłku, wybierają ofiarność partnera (często znajdują takiego), oczekując jego bezwarunkowej wierności i lojalności (często nawet doświadczają tego). W takim na pozór zgodnym związku, w istocie rzeczy kluczowa jest koncentracja na własnych potrzebach z instrumentalnym nadużywaniem ofiarności partnera. Po przeciwnej stronie, istnieje podgrupa chłopców dysponująca realnymi kompetencjami (wiedza i umiejętności), suwerennie podejmująca i realizująca cele życiowe. Jak łatwo zauważyć, w odniesieniu do obydwu skal, pierwsze z wymienionych podgrup chłopców ujawniają istotne oraz łatwo obserwowalne cechy narcyzmu, drugie podgrupy - są ich przeciwieństwem. Przy czym przeciwieństwo w odniesieniu do skali 16 jest jednoznacznie pozytywne. Grupa dorastających dziewcząt jest bardziej jednorodna, czego dowodzą niższe wartości odchyleń standardowych.
	Wstępna analiza rozkładów wyników w poszczególnych skalach KN, przeprowadzona na polskiej próbie, jak również wynikająca z prezentacji średnich wyników charakterystycznych dla różnych grup klinicznych (por. Deneke i in., 1989), skłania do przyjęcia tezy, że narcyzm i jego składowe nie mają rozkładu o charakterze prostoliniowym, ale przyjmują postacie bardziej złożone - krzywoliniowe lub strukturalne. Zatem, opracowując wyniki badań, zamiast modelu korelacyjnego, przyjmuję wariant eksperymentalny, koncentrując się na empirycznym wyodrębnieniu grup osób o podobnych profilach cech osobowości i zmierzając w ten sposób do podejścia typologicznego.

	Zabiegu wyodrębnienia podgrup dokonano metodą sieci neuronowych (Neural Connection - NC) według algorytmu Teuvo Kohonena, funkcjonujących jako opcjonalny moduł w programie statystycznym SPSS (1997, s.159-171).
	Warto dodać, że merytorycznym argumentem, który zadecydował o doborze tej właśnie metody, były założenia, iż narcyzm (1) jest głęboką strukturalnie, wewnętrzną zasadą organizacji wielu składowych osobowościowo-charakterologicznych, mierzonych w tym przypadku przez KN; (2) możliwe jest wykrycie takiej zasady (algorytmu); (3) może istnieć wiele zasad (algorytmów), które stanowią podstawę wyodrębnienia innych typów struktury, które chociaż pozostają w zależności od siebie, to są rozłączne2.
	Sieci neuronowe należące do programów typu data meaning, których różne warianty opracowano w ostatnim dwudziestoleciu, a szczególny wzrost obserwowany jest w ostatniej dekadzie, wykorzystywane są głównie do: (1) klasyfikacji danych i formułowania precyzyjnych uogólnień na podstawie danych empirycznych, (2) prognozowania, (3) analizy szeregów czasowych, (4) segmentacji danych. Szczególną wartością NC jest możliwość klasyfikowania dowolnych danych, w tym również takich, między którymi zachodzące związki mają charakter nieliniowy. Dostępne topologie sieciowe, to m.in.: sieć Bayesa, perceptron wielowarstwowy, sieć RBF, sieć Kohonena. Szczególnie sieć Kohonena (1995) opracowywana od początku lat 80. XX wieku, w porównaniu z pozostałymi propozycjami, jest godna - jak uważam - polecenia psychologom badaczom, ponieważ (1) bardzo dobrze sprawdza się w porządkowaniu i klasyfikowaniu danych, w których istnieje ukryta struktura (np. zasada organizacji osobowości lub charakteru), (2) sama uczy się pewnej struktury danych, czyniąc to tak długo „aż się nauczy”3 (por. Januszewski, 2001b), oraz (3) jest metodą, którą psychologowie mogą wykorzystywać do tzw. trafności prognostycznej4. 
	Dziedziny, w których dotąd szczególnie wykorzystywano NC, to m.in. ekonomia, medycyna, archeologia, geologia, astronomia, fizyka. Pomysł sieci neuronowych wynika z inspiracji i badań psychologicznych nad sztuczną inteligencją. Opracowując wyniki badań, w ostatnich latach, psychologowie często korzystali z metod klasyfikowania bazujących na klasycznej statystyce, np. metodach analizy skupień (cluster analysis), wnikliwie opisanych w polskich źródłach (Marek, Noworol, 1987; Zakrzewska, 1987). Nie kwestionując wartości metody analizy skupień i wartościowego dorobku naukowego wypracowanego tą metodą, kilkuletnie doświadczenie pozwoliło mi zauważyć, że końcowe efekty klasyfikowania danych są z reguły od kilku a nawet kilkunastu procent bardziej precyzyjne i trafne. Trudno w tym miejscu przytaczać szczegółową argumentację (inny jest cel tego artykułu), ale kilka najistotniejszych informacji nt. organizacji sieci neuropodobnych może okazać się cennych dla wytworzenia sobie o nich pojęcia. W języku polskim dostępnych jest już sporo publikacji naukowych na ten temat (Hertz, Krogh, Palmer, 1993; Korbicz, Obuchowicz, Uciński, 1994; Masters, 1996; Osowski, 1994, 1996; Tadeusiewicz, 1993, 1994; Żurada, Barski, Jędruch, 1996; Witkowska, 2002) i popularnonaukowych (van Camp, 1992; Hinton, 1992).
	Klasyfikacji i wyodrębnienia grup dokonano w układzie dwuwymiarowym (3x3)5 stąd przyjęto, że badana próbka podzielona zostanie na dziewięć grup (typów) z uwagi na specyficzną konstelację osiemnastu kontrolowanych symptomów. Ponieważ z całej próbki liczącej 511 osób tylko jedna została zaklasyfikowana do typu 3, postanowiono zrezygnować z bliższej analizy i interpretacji, traktując ją jako pojedynczy przypadek typu outlayer. Podobnie zrezygnowano z typu 4, którego specyficzna konstelacja symptomów nie pozwala uznać, że jest on zintegrowany charakterologicznie bądź narcystyczny. W związku z zebranymi wynikami tej grupy w innych testach istnieją pewne podstawy, aby sądzić, że cechami wspólnymi w tej grupie są: niski poziom świadomości podmiotowej, trudności w adekwatnej samoocenie, zaburzenia w koncentracji uwagi i płynności myślenia abstrakcyjnego. Trudno tu wykluczyć uszkodzenia CUN. Tę grupę, stanowiącą 3,3% całej próby, roboczo nazwano typem „o sztywnym charakterze” i również nie poddano analizie z uwagi na kryterium narcyzm vs integracja psychiczna. Kryteria empiryczne, na podstawie których klasyfikowano typy do kategorii zintegrowanego lub narcystycznego charakteru, to wyniki odstające - o minimum jedno odchylenie standardowe - od wartości teoretycznej dla skali tenowej: 1) w wyniku ogólnym, 2) w wynikach kilku skal należących do jednej sfery, 3) w wynikach pojedynczych skal. Z danych w tabeli 4, w której przedstawiono średnie wartości empiryczne w skali tenowej dla poszczególnych typów, taką kryterialną wartością jest 60.
	Ostatecznie zatem, do interpretacji przyjętych zostało siedem grup/typów. Cztery spośród nich to takie, o których można sądzić, że zrąb narcystyczny jest wyraźnym problemem (ok. 46% badanej próbki: T.2, T.7, T.8, T.9). Z czego, T.2 stanowiące 9,2% badanej próbki, to - jak wynika z analizy psychologicznej - w swym obrazie przypomina obraz osobowości pogranicznej. Wątpliwość może budzić zaklasyfikowanie T.9 jako narcystycznego (wypełnia aż 18% próbki). Argumenty uzasadniające przedstawiono w poniższym paragrafie przy opisie T.9. Typy 7 i 8, które łącznie stanowią 18,4% badanej próbki, spełniają kryteria teoretyczne narcyzmu sformułowane w DSM-IV i ICD-10. Ostatnie z wyodrębnionych - typy 1, 5 i 6 - stanowiące około 51% badanej próbki, chociaż różniące się znacznie od siebie, stanowią różne oblicza zintegrowanego charakteru.

1. Charakterystyka psychologiczna wyodrębnionych typów

	W tab. 4 oraz na wykresie 2 przedstawiono średnie wartości, które charakteryzują każdą z wyodrębnionych dziewięciu grup w zakresie kontrolowanych czterech sfer oraz osiemnastu zmiennych psychologicznych dających podstawę do opisu typów narcystycznych i zintegrowanych. Przy czym typy osób zintegrowanych należy w tym przypadku rozumieć jako lokujące się po prawej stronie na kontinuum narcyzm wysoki vs niski, analogicznie jak patologia vs brak patologii, jak to czynią D. L. Rosenhan i M. E. Seligman (1994, s. 10-18), a nie w szerszym znaczeniu psychologicznym, uwzględniającym oprócz kryteriów ilościowych również jakościowe (por. Uchnast, 1998), bądź jakościowo-dynamiczne (por. Januszewski, 1998).
	Przystępując do analizy psychologicznej wyodrębnionych grup, czyli typów charakterologicznych (z uwagi na kryterium narcyzm vs integracja psychiczna), warto zauważyć, iż największe podobieństwo na poziomie wartości średniej w skali nastroju podstawowego odnosi się paradoksalnie do grup ekstremalnie oddalonych od siebie T.6 (charakter zintegrowany wzorcowy) i T.7 (narcyzm wieloobjawowy). To samo natężenie odgrywa jednak zupełnie inną rolę występując w kontekstach strukturalnych pozostałych mierzonych składowych.

Tabela 4. Analiza wariancji MANOVA: Porównanie średnich wyników uzyskanych w poszczególnych skalach Kwestionariusza Narcyzmu pomiędzy ośmioma typami charakterologicznymi z uwagi na kryterium narcyzmu.

Typ↘

↓ Skale Kwestionariusza Narcyzmu	Przynależność do typu a średnie w zakresie symptomów narcyzmu	Ist.różn.między typami (1-9)	
	Typ 1, Charakter zintegrow.
(n1 = 117)	Typ 2, N zagrożo-ne «ja» 
(n2 = 47)	Typ 4, Charakter 'sztywny'
(n4 = 17)	Typ 5, Charakter zintegrow.
(n5 = 71)	Typ 6, Charakter zintegrow.
(n6 = 72)	Typ 7, N Narcyzm wielobjaw.
(n7 = 52)	Typ 8, N klasyczne narc. «ja»
(n8 = 42)	Typ 9, N zagrożone i hipoch. «ja»
(n9 = 92)	df1, 2=7, 502	Test Gamesa-Howella
(α=0,05)	
									F	p<		
Bezradność	1	M	49,24	62,79	36,37	46,23	37,10	60,33	44,76	56,32	147,93	0,0001	[1-2,4,5,6,7,8,9][2-4,5,6,8,9][4-5,7,8,9][5-6,7,9][6-7,8,9][7-8,9][8-9]	
		s	5,42	7,61	6,42	5,71	4,67	7,03	6,01	4,77				
Utrata kontroli afektu	2	M	48,74	58,78	32,58	47,86	38,89	58,33	53,37	54,96	66,60	0,0001	[1-2,4,6,7,8,9][2-4,5,6,8][4-5,7,8,9]
[5-6,7,8,9][6-7,8,9][7-8]	
		s	7,10	8,50	8,29	8,04	6,40	8,24	6,32	6,28				
Derealizacja /depersonalizacja	3	M	49,30	59,08	36,55	47,83	37,71	57,83	47,82	56,49	75,30	0,0001	[1-2,4,6,7,9][2-4,5,6,8][4-5,7,8,9]
[5-6,7,9][6-7,8,9][8-7,9]	
		s	6,89	8,56	6,62	7,19	5,86	7,37	7,19	6,41				
Nastrój podstawowy	4	M	53,48	43,12	28,19	43,64	56,27	55,71	59,89	45,84	69,81	0,0001	[1-2,4,5,8,9][2-4,6,7,8][4-5,6,7,8,9]
[5-6,7,8][6,7,8-9]	
		s	7,21	7,27	8,01	6,10	8,47	7,46	7,85	5,69				
Poniżanie siebie	5	M	51,01	60,16	32,04	45,09	39,85	60,41	49,81	52,95	80,37	0,0001	[1-2,4,5,6,7][2-4,5,6,8,9][4-5,6,7,8,9]
[5-6,7,8,9][6-7,8,9][7-8,9]	
		s	7,36	6,46	7,48	6,57	7,11	6,83	7,78	5,40				
Negatywny stosunek do ciała	6	M	46,45	61.89	46,14	48,86	39,49	53,17	41,19	59,07	94,23	0,0001	[1-2,6,7,8,9][2-4,5,6,7,8][4-9]
[5-6,8,9][6-7,9][7-8,9][8-9]	
		s	6,09	8,66	8,26	7,04	3,09	8,35	4,29	6,24				
Izolacja społeczna	7	M	50,64	57,63	35,52	46,09	43,27	60.08	45,99	53,82	39,26	0,0001	[1-2,4,5,6,7,8][2-4,5,6,8]
[4-5,7,8,9][5,6-7,9][7-8,9][8-9]	
		s	8,25	8,15	9,95	6,56	9,15	8,50	10,81	5,59				
Archaiczne wycofywanie się	8	M	53,09	59,44	32,70	44,04	42,28	60,45	52,14	51,11	58,48	0,0001	[1-2,4,5,6,7][2-4,5,6,8,9]
[4-5,6,7,8,9][5,6-7,8,9][7-8,9]	
		s	7,75	7,12	8,86	6,96	7,36	6,94	10,14	6,45				
Wielkościowe «ja»	9	M	50,74	42,75	29,81	42,54	51,89	57,83	63,94	50,07	69,81	0,0001	[1-2,4,5,7,8][2-4,6,7,8,9][4-56,7,8,9]
[5-6,7,8,9][6-7,8][7-8,9][8-9]	
		s	6,81	8,38	8,56	5,63	7,99	7,29	8,09	6,43				
Tęsknota za ideałem własnego «ja»	10	M	53,17	53,76	26,55	42,88	46,60	61,68	60,95	47,42	84,69	0,0001	[1,2-4,5,6,7,8,9][4-5,6,7,8,9][6-7,8]
[7-6,9][8-9]	
		s	6,69	9,02	5,16	6,68	7,17	7,83	7,12	5,32				
Żądza chwały i potwierdzenia siebie	11	M	51,03	53,28	27,73	43,86	46,68	57,95	63,12	48,43	61,82	0,0001	[1-4,5,6,7,8][2-4,5,6,8,9][4-5,6,7,8,9]
[5-7,8,9][6-7,8][7-8,9][8-9]	
		s	7,66	8,94	7,54	6,85	8,10	7,01	8,40	4,98				
Narcystyczny gniew	12	M	49,84	56,69	32,50	44,46	42,94	59,89	59,44	51,54	55,86	0,0001	[1-2,4,5,6,7,8][2-4,5,6,9][4-5,6,7,8,9]
[5,6-7,8,9][7,8-9]	
		s	7,14	6,98	9,10	7,17	8,32	6,69	9,58	6,31				
Ideał samowystarczalności	13	M	51,99	46,34	30,23	42,46	53,32	59,29	59,87	47,96	57,25	0,0001	[1-2,4,5,7,8,9][2-4,6,7,8][4-5,6,7,8]
[5-6,7,8,9][6-7,8,9][7,8-9]	
		s	7,04	8,05	8,16	6,36	7,97	7,30	9,03	6,39				
Poniżanie innych jako obiektów	14	M	51,87	57,28	28,46	43,96	46,20	57,42	57,62	49,67	44,71	0,0001	[1-2,4,5,6,7,8][2-4,5,6,9][4-5,6,7,8,9]
[5-7,8,9][6-7,8][8-9]	
		s	7,75	7,76	10,98	7,25	8,86	8,19	8,79	6,67				
Wartość ideału	15	M	55,01	51,87	26,35	42,94	53,39	58,44	57,67	45.12	72,07	0,0001	[1-4,5,9][2-4,5,7,8,9][4-5,6,7,8,9]
[5-6,7,8][6-7,9][7,8-9]	
		s	6,79	6,69	11,33	6,34	8,22	6,67	8.62	6,37				
Ochrona siebie przez symbiozę	16	M	55,04	54,69	29,49	42,43	52,92	58,30	56,94	44,42	73,93	0,0001	[1,2-4,5,9][4-5,6,7,8,9][5-6,7,8]
[6-7,8,9][7,8-9]	
		s	6,63	5,83	10,22	7,92	6,26	6,56	6,67	6,45				
Hipochondryczne wiązanie lęku	17	M	51,55	50,87	35,74	45,83	40,84	58,39	49,03	56,21	37,06	0,0001	[1,2-4,5,6,7,9][4-5,7,8,9][5-6,7,9]
[6-7,8,9][7,9-8]	
		s	8,24	8,09	6,99	7,48	8,61	10,27	9,76	7,61				
Narcystyczna korzyść przez chorobę	18	M	50,08	60,42	57,45	45,74	42,04	60,59	49,33	55,87	39,65	0,0001	[1-4,5,6,7,9][2-4,6,7,9][4-5,7,8,9]
[5-7,9][6-7,8,9][7,9-8]	
		s	7,52	8,76	7,99	7,70	8,29	9,93	7,56	6,81				
Ogólny narcyzm	19	M	52,00	58,55	20,55	41,15	41,56	64,67	56,35	52,52	347,95	0,0001	[1-2,4,5,6,7,8][2-4,5,6,7,9]
[4-5,6,7,8,9][5,6-7,8,9][7-8,9][8-9]	
		s	3,32	5,04	8,60	3,91	4,42	4,29	4,58	3,19				
MANOVA (skale 1-8  zagrożone «ja»)		F = 31,53   df1 = 56   df2 = 2670,97   p < 0,0001	
MANOVA (skale 9-12  klasyczne narcystyczne «ja»)		F = 35,99   df1 = 28   df2 = 1800,59   p < 0,0001	
MANOVA (skale 13-16  idealizujące «ja»)		F = 31,53   df1 = 28   df2 = 1800,59   p < 0,0001	
MANOVA (skale 17-18  hipochondryczne «ja»)		F = 28,01  df1 = 14    df2 = 1002,00   p < 0,0001	
MANOVA (skale 1-18)		F = 21,22 df1 = 126   df2 = 3195,42   p < 0,0001	

Typ 1. Charakter zintegrowany z odcieniem idealizującego «ja». Osoby tworzące tą grupę mają dość adekwatną ocenę swoich cech i możliwości. Wyważony i kontrolowalny ideał «ja» wydaje się odgrywać u nich znaczącą rolę, podtrzymując lekko podwyższoną samoocenę. Wobec pewnego deficytu pomysłów związanych z realizowaniem ideałów może wystąpić dążenie do utrzymywania związków z osobami, których kompetencje osobiste wychodzą naprzeciw własnym oczekiwaniom i ideałom. 
Typ 2. Charakter narcystyczny z dominującym udziałem symptomów zagrożonego «ja». Osoby należące do tego typu uzyskały stosunkowo wysoką wartość w zakresie wyniku ogólnego. Znacząco podwyższone są jednak wartości w skalach należących do sfery diagnozującej zagrożone «ja». Odsłaniający się tutaj obraz psychologiczny wskazuje na uczucia depresyjne, bezradności, bezsensowności i pustki perspektywicznej, zwątpienia i zniechęcenia, a ogólnie - znaczny deficyt w organizacji (i/lub regulacji) własnego «ja», z wysoce prawdopodobnym udziałem panicznego lęku, mechanizmu zaprzeczania służącego podtrzymywaniu rozszczepienia «ja». Obydwa mechanizmy należą do kluczowych w osobowości typu borderline. W wielu kontekstach amplifikowane są destruktywne popędy do działania, skierowane przeciwko własnemu «ja». Ponieważ etiologicznie, narcyzm i borderline mają zbliżoną genezę i w pewnych poddtypach podobne objawy, można sądzić, że tutaj natrafiamy na taki przykład. Można też przypuszczać, że na bazie charakteru narcystycznego, przy pogłębianiu regresji «ja», rozwija się borderline. (Typ stanowi 9,2% badanej populacji, w tym 21,3% chłopcy a 78,3 dziewczęta)
Typ 5. Charakter zintegrowany z obniżonymi wszystkimi symptomami narcystycznymi. Wartości wyników w poszczególnych skalach są zawarte w przedziale od 42,43 do 48,86. Są więc bardzo skupione, tworząc profil symptomów najmniej zróżnicowany pod względem natężenia, oscylujący w obszarze jednego odchylenia standardowego poniżej średniej teoretycznej dla skali tenowej. Można wnosić, że ten typ integracji charakteryzuje się dość silną i adekwatną samokontrolą, w tym poczuciem adekwatnego wpływu na swoje zachowanie i sytuacje, w których się uczestniczy. Tworzy realistyczne interakcje z partnerami wokół siebie, w których dominuje dążenie do utrzymywania zrównoważonych relacji. Bardziej prozaiczność może go zadowolić aniżeli proces twórczy.
Typ 6. Charakter zintegrowany „wzorcowy” z subtelnym odcieniem idealizującego «ja» i pewności siebie. Typ, o którym tutaj mowa, jest najbardziej sprawdzony w samodzielnej kreatywności. Charakteryzuje się inicjatywą w generowaniu i realizowaniu pomysłów, wyważoną asertywnością i umiejętnością radzenia sobie z doświadczanymi problemami i ewentualnymi niepowodzeniami, a także ponadprzeciętną kulturą osobistą. Potrafi docenić walory partnerstwa, nie wykorzystując jednak instrumentalnie innych ludzi.
Typ 7. Charakter narcystyczny wieloobjawowy, który w swej symptomatyce jest bliski najwcześniejszym opisom fenomenologicznym narcyzmu podawanym przez Z. Freuda (sfera 2, 3, 4) oraz współczesnym, uzupełniającym, np. w ujęciu O. Kernberga (sfera 1). Chodzi tutaj o wysoki stopień niestałości i/lub zagrożenia systemu własnego «ja», z płynnymi przejściami między żmudnym podtrzymywaniem na bazie mechanizmów obronnych a postępującą dekompensacją, oraz o wywyższanie lub przecenianie siebie, a z drugiej strony o wyraziste poniżanie, ubliżanie, krzywdzenie, zadręczanie innych, z wyraźnie zaznaczonym konfliktem „zależność-niezależność”od ludzi, którego końcowe rozwiązanie zmierza ostatecznie do uniezależnienia się od innych. Następuje wycofanie się z relacji z innymi, zwrot ku sobie, a orientacja na obiekt rozwija się tylko wtedy, gdy możliwe są fantazje o absolutnej harmonii w relacji z kimś, kto nie wiedząc o tym, w istocie instrumentalnie spełnia oczekiwania. Możliwe są również presje na innych poprzez manipulowanie własnymi reakcjami konwersyjnymi. Ten typ narcyzmu wydaje się także najtrudniejszy do terapeutycznego przepracowania i wyleczenia. (Typ ten stanowi 10,2% badanej populacji, w tym 34,6% chłopcy a 65,4 dziewczęta)

Typ 8. Charakter narcystyczny z dominującym udziałem symptomów klasycznego narcystycznego «ja». Ten typ narcyzmu jest chyba najbliższy opisom podawanym przez Freuda; bezpośrednio spełnia też kryteria DSM-IV i ICD-10. Chodzi tu o wzorzec regulacyjny, w którym obserwujemy poszukiwanie samoakceptacji, wywyższanie siebie lub przecenianie siebie, a równolegle w interakcjach społecznych widać wyraziste poniżanie, ubliżanie, krzywdzenie, zadręczanie innych. Narcystyczna gratyfikacja występuje wtedy, gdy organizowane jest funkcjonalne podporządkowanie obiektów (osób) z otoczenia dla realizowania własnych celów i potrzeb. Swoją aktualność zachowują tutaj także pierwsze sformułowania podane przez Freuda: narcystyczny gniew/złość oraz narcystyczna rana. Odnoszą się one do zachowań ludzi, którzy doświadczając frustracji, odreagowują przykry stan napięcia dystonicznego agresją skierowaną na innych. (Typ ten stanowi 8,2% badanej populacji, w tym 52,4% chłopcy a 47,6 dziewczęta)
Typ 9. Charakter narcystyczny z umiarkowanie podwyższonym udziałem symptomów zagrożonego i hipochondrycznego «ja». Ogólnie, osoby należące do tego typu wykazują szczególną koncentrację na stanie własnego ciała, a konkretnie - jest to negatywny stosunek do swojej fizyczności wraz z podwyższonymi symptomami «ja» hipochondrycznego. W uzasadnieniu zaklasyfikowania tych osób do typu narcystycznego warto przytoczyć następujące argumenty: (1) w drugiej fazie okresu dojrzewania mogą być przepracowywane następstwa wynikające ze skoku pokwitaniowego i nadal aktualny jest problem zaakceptowania zmian, które odnoszą się głównie do «ja» fizycznego, subiektywnie interpretowanych jako utrata/zmiana fizycznej atrakcyjności. W następstwie tego ograniczona zostaje rola rezonansu społecznego, u podłoża którego leży narcystyczna gratyfikacja poprzez skuteczne wpływanie na innych walorami swojej urody; (2) często sygnalizowany przez młodzież problem niekontrolowanego czerwienienia się, np. na twarzy, będący efektem interakcji braku równowagi między procesami pobudzenia i hamowania występujących w AUN a lękiem społecznym; (3) problem genezy niektórych chorób skóry, w których znacząco akcentowana jest składowa osobowości narcystycznej (por. Januszewski, 2001a). Niezależnie od argumentów, zasadnicza różnica między tym typem a innymi empirycznie wyodrębnionymi typami narcyzmu polega na tym, że wydaje się on najbardziej łagodną i dość aspektową postacią narcyzmu, związaną z fizycznym «ja». (Typ stanowi 18% badanej populacji, w tym 66,3% chłopcy a 33,7 dziewczęta)

	Na koniec warto jeszcze zwrócić uwagę na relacje między wyodrębnionymi typami narcyzmu a kryteriami diagnostycznymi, które podano za klasyfikacjami DSM-IV i ICD-10. Otóż typy 7 i 8 wydają się spełniać bezpośrednio cytowane kryteria. Pewną, dość powierzchowną obserwacją może być to, że symptomy narcyzmu w wymienionych typach ujawniają się szczególnie w relacjach interpersonalnych, w których odczytać można wzmożoną aktywność oraz instrumentalne nastawienia wobec innych. Typy 2 oraz 9 „mniej rzucają się w oczy”, a ich „cichy narcyzm” wydaje się bardziej skierowany przeciwko nim samym, aniżeli przeciwko innym ludziom. Podstawami do zaklasyfikowania ich do narcyzmu mogą być założenia teorii O. Kernberga (1990, 1996a, 1996b), które zapewne będą uwzględnione w kolejnych edycjach podręczników z kryteriami diagnostycznymi. Szczególnie typ 2, z którego profilu można odczytać, że dominują w nim symptomy wchodzące w skład zagrożonego «ja» stanowi podobieństwo do organizacji osobowości typu borderline. Z tabeli 4 łatwo można odczytać, że 78,7% osób zaklasyfikowanych do tego typu - to dorastające dziewczęta. Podsumowując, warto też dodać, że jakościowo różne konstelacje i natężenia symptomów narcystycznych, mogą stanowić podstawę diagnozy różnicowej patologicznego narcyzmu i jego łagodniejszych postaci.

	2. Typy narcyzmu a zmienne osobowe

	2.1. Typ narcyzmu a płeć badanych

Tabela 5. Przynależność do typu charakterologicznego z uwagi na kryterium narcyzmu a płeć badanych.6

                  Płeć badanych →

 ↓ Typy charakterolog.	chłopcy	dziewczęta	chłopcy i dziewczęta	
	udział w typie	udział w typie	udział w próbie	w tym %	
	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	% z ogółu	chłopców	dziewcząt	
Typ 1, Charakter zintegr.	42	(59,2)	75	[57,8]	117	22,94	35,9	64,1	
Typ 2, N zagrożone «ja»	10	(23,8)	37	[23,2]	47	9,22	21,3	78,7	
Typ 4, Charakter ‘sztywny’	13	8,6	4	8,4	17	3,33	76,5	23,5	
Typ 5, Charakter zintegr.	49	[35,9]	22	(35,1)	71	13,92	69,0	31,0	
Typ 6, Charakter zintegr.	43	36,4	29	35,6	72	14,12	59,7	40,3	
Typ 7, N wielobjawowy	18	26,3	34	25,7	52	10,20	34,6	65,4	
Typ 8, N klas. narc. «ja»	22	21,2	20	20,8	42	8,24	52,4	47,6	
Typ 9, N zagr. i hipoch. «ja»	61	[46,5]	31	(45,5)	92	18,04	66,3	33,7	
Ogółem (Typy 1 - 9)	258		252		510	100		
                                                χ2 = 57,31;  df = 7;  p < 0,0001		

Trzy kolumny, które wyróżniono w tabeli 5 po prawej stronie, pozwalają zidentyfikować, jaki procent w badanej próbce stanowi każdy z wyodrębnionych typów oraz jaki jest procentowy udział chłopców i dziewcząt w każdym z typów. Wynik w teście χ2 wyraźnie wykazał istotną zależność między czynnikiem płci a przynależnością do typu. Łatwo zauważyć, że istnieją typy narcyzmu bardziej charakterystyczne dla grupy dorastających dziewcząt (T.2 - narcyzm z dominującym udziałem zagrożonego «ja» i T.7 - narcyzm wieloobjawowy, nota bene najsilniejszy spośród wyodrębnionych typów) oraz dla grupy dorastających chłopców (T.9 - narcyzm o cechach zagrożonego i hipochondrycznego «ja»). Ta ostatnia obserwacja jest dość zaskakująca. Warto jednak przypomnieć, że spośród wyodrębnionych typów charakteru narcystycznego T.9 jest najłagodniejszy. Czynnik płci nie wiąże się natomiast z T.8 - narcyzm z udziałem symptomów klasycznego narcystycznego «ja». Niewielka, bo niespełna pięciopunktowa różnica w procentowym udziale chłopców i dziewcząt wydaje się tu nieistotna. Ogólnie jednak, w próbce, którą z uwagi na płeć uznano za zbliżoną do reprezentatywnej, daje się zauważyć nieco większy procentowo udział zaburzeń narcystycznych w podpopulacji dziewcząt niż chłopców. W kontekście takiej prawidłowości ciekawego znaczenia nabiera dość powszechny stereotyp o tym, że więcej cech narcyzmu „należy” do rodzaju męskiego niż żeńskiego. Namawiam Czytelnika do próby jego zweryfikowania poprzez zadanie pytania w sytuacji spotkania towarzyskiego lub w luźnej rozmowie naukowej: „Jak sądzisz, czy w populacji, do której należysz, więcej symptomów narcyzmu obserwuje się u mężczyzn czy u kobiet”. Odpowiedź częściej wskaże na mężczyzn.
Odnośnie do typów, które zaklasyfikowano do zintegrowanych, prawidłowością jest to, że nieco większą liczebność, niż mogłaby podpowiadać potoczna obserwacja, odnotowano w przypadku chłopców niż dziewcząt. Dodatkowo warto wskazać, że można mówić o charakterystycznych wzorcach integracji psychicznej w zależności od płci. Dla dziewcząt bardziej charakterystyczny jest typ 1, dla chłopców - typ 5 i 6.

	2.2. Typ narcyzmu a wiek badanych

Tabela 6. Przynależność do typu charakterologicznego z uwagi na kryterium narcyzmu a wiek badanych.

                Wiek badanych →

 ↓ Typy charakterolog.	16 lat	17 lat	18 lat	19 lat	20 lat	
	udział w typie	udział w typie	udział w próbie	udział w typie	udział w typie	
	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	
Typ 1, Charakter zintegr.	25	22,3	34	26,2	44	50,7	7	9,2	7	8,7	
Typ 2, N zagrożone «ja»	6	8,9	7	10,5	31	[20,4]	3	3,7	0	3,5	
Typ 4, Charakter 'sztywny'	0	3,2	2	3,8	10	7,4	3	1,3	2	1,3	
Typ 5, Charakter zintegr.	12	13,5	17	15,9	33	30,8	3	5,6	6	5,3	
Typ 6, Charakter zintegr.	11	13,7	21	16,1	26	31,2	4	5,6	10	[5,4]	
Typ 7, N wielobjawowy	18	[9,9]	12	11,6	17	22,5	5	4,1	0	(3,9)	
Typ 8, N klas. narc. «ja»	9	8	6	9,4	23	18,2	2	3,3	2	3,1	
Typ 9, N zagr. i hipoch. «ja»	16	17,5	15	20,6	37	39,9	13	[7,2]	11	6,9	
Ogółem (Typy 1 - 9)	97		114		221		40		38		
χ2 = 56,97;  df = 28;  p < 0,001	

	Próba znalezienia jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o związek między wiekiem badanych osób a ich przynależnością do określonego typu charakteru narcystycznego bądź zintegrowanego, mimo istotnego wyniku w teście χ2, może być narażona na obiektywne ograniczenia wynikające z nie spełnienia waloru warstwowości próbki, która jest zdominowana przez 18-latków, a osób najstarszych, tj. 19- i 20-latków jest najmniej. Mimo tej wątpliwości, istotne różnice między kilkoma parami liczebności otrzymanych i oczekiwanych wskazują, że przynależność do typu charakteru narcystycznego bądź zintegrowanego może być zależna od wieku. Koncentrując obserwacje na najsilniejszych typach struktur narcystycznych (T.2 i T.7) zauważamy, że charakter narcystyczny wieloobjawowy (T.7, przypomnijmy, stanowiący 10,2% próbki, z czego 65,4% to dziewczęta) jest najbardziej charakterystyczny dla 16. roku życia, a na kolejnych szczeblach liczba jego udziałów spada o około 50% (pamiętajmy, że w tabeli porównujemy liczebności a nie udziały procentowe). Narcyzm ze szczególnym udziałem zagrożonego «ja» (T.2, stanowiący 9,22% próbki, z czego 78,7% to dziewczęta) jest charakterystyczny dla 18-latek. Z kolei przyglądając się dynamice zachodzącej w odniesieniu do symptomów zagrożonego i hipochondrycznego «ja» (T.9, w ⅔ charakterystycznego dla chłopców, liczącego 18,4% z próbki) obserwujemy procentowy wzrost przypadków powyżej liczebności oczekiwanej u badanych po 18. roku życia). Natomiast w odniesieniu do typu klasycznego narcyzmu (T.8, jednakowo reprezentowanego przez obie płcie) nie wykazano istotnej różnicy między liczebnościami otrzymanymi a oczekiwanymi na poszczególnych szczeblach wiekowych, za to widać wyraźnie, że po przekroczeniu 18. roku życia liczba przypadków znacząco spada. 
	W odniesieniu do typów, które zaklasyfikowano do zintegrowanych nie obserwuje się tak wyraźnych zależności. Jedyną prawidłowością jest - odnoszący się do grupy 20-latków - znaczący przyrost (ponad liczebność oczekiwaną) osób, które - według kryterium empirycznego - określono jako charakter zintegrowany „wzorcowy” (T.6). Dynamika zmian charakterologicznych zmierzająca w kierunku samodzielnej kreatywności, podejmowania i rozwiązywania problemów, rozwoju postawy empatii w relacjach partnerskich - to najbardziej charakterystyczne cechy, które swoje wyraziste oblicze osiągają w tej grupie wiekowej. Warto dodać, że w badanej próbie grupa ta stanowi nieco ponad 14% całości, z czego blisko 60% to chłopcy. Mając na uwadze proces terapii osób z zaburzeniami narcystycznymi można wysunąć hipotezę, że kształtowanie specyficznej postawy wobec doświadczanych zdarzeń życiowych i interpretowania tych zdarzeń jest źródłem dojrzewania «ja» w kierunku bardziej kompetentnego, wzbogacającego się w realistyczną wiedzę i umiejętności, czyli cech charakterologicznych warunkujących powodzenie na wielu płaszczyznach życia. Ponieważ żadna z osób wchodząca w skład badanej próbki nie korzystała z 
profesjonalnej pomocy psychologicznej w związku z wystąpieniem ewentualnych kryzysów psychologicznych wieku dojrzewania, można zapewne mówić o budowaniu pewnego wzorca integracji psychicznej, który osiąga się wraz z wiekiem, wszak pod warunkiem przyjęcia i realizowania określonej postawy. Z terapeutycznego punktu widzenia ciekawe byłoby znalezienie odpowiedzi na to, czy i pod jakimi warunkami możliwa jest ewolucja któregoś z typów charakteru narcystycznego w kierunku omawianego wzorca integracji? Byłaby to zapewne jedna z łatwiejszych dróg wiodąca od narcyzmu ku psychicznej integracji. Pozostałe dwa wzorce integracji: T.1 (z subtelnym odcieniem idealizującego «ja» i dbałości o pozytywną samoocenę; w 64,1% charakterystyczny dla dziewcząt) i T.5 (ze szczególną dbałością o adekwatną samokontrolę; w 69% charakterystyczny dla chłopców) nie są zależne od wieku, ponieważ zachowane jest podobieństwo do procentowego udziału liczebności w poszczególnych segmentach wiekowych.
	W omawianym zagadnieniu odsłaniają się również pytania o (1) zależność między wiekiem a natężeniem konkretnych symptomów narcystycznych oraz (2) o to, czy istnieje związek interakcyjny między wiekiem badanych i przynależnością do określonego typu a natężeniem poszczególnych symptomów narcyzmu? W poszukiwaniu efektu interakcji między przynależnością do typu a wiekiem na poziomie wszystkich skal otrzymano wynik nieistotny (MANOVA: F=0,92; df1=450; df2=6747,55; p=0,874). Nie wykazano również istotnej zależności między przynależnością do typu a wiekiem badanych na poziomie poszczególnych grup symptomów (zagrożonego «ja», klasycznego narcystycznego «ja», idealizującego «ja», oraz hipochondrycznego «ja»). Oznacza to, że przynależność do określonego typu charakteru narcystycznego bądź zintegrowanego jest niezależna od wieku, lub inaczej - nie podlega przemieszczeniu spowodowanemu wpływem wieku; a jeśli takie przemieszczenie nastąpi, to zapewne pod wpływem innych czynników.

Tabela 7. Analiza wariancji MANOVA: Porównanie średnich wyników w poszczególnych skalach Kwestionariusza Narcyzmu uzyskanych przez badanych w poszczególnych przedziałach wiekowych

Grupa wiekowa↘

↓ Skale Kwestionariusza Narcyzmu	średnie natężenie symptomów narcyzmu	Ist.różn.między grupami (a-e)	
	16 lat
(a)
(n1=97)	17 lat
(b) 
(n2=114)	18 lat
(c)
(n4=221)	19 lat
(d)
(n5=40)	20 lat
(e)
(n6=38)	df1, 2=4, 506	Test Gamesa-Howella
(α=0,05)	
						F	p<		
Bezradność	1	M	51,32	49,23	50,28	49,99	46,34	1,90	0,108		
		s	9,01	9,34	10,67	10,36	9,78				
Utrata kontroli afektu	2	M	50,84	49,46	50,11	50,50	49,78	0,27	0,896		
		s	9,73	9,97	9,96	11,60	9,47				
Derealizacja /depersonalizacja	3	M	51,79	48,84	50,17	49,84	47,82	1,68	0,154		
		s	8,78	9,87	10,07	9,98	10,90				
Nastrój podstawowy	4	M	49,32	51,39	50,01	47,71	50,43	1,22	0,303		
		s	7,64	10,35	10,91	10,41	7,83				
Poniżanie siebie	5	M	52,12	50,42	49,87	48,34	45,80	3,25	0,012	[a-e]	
		s	9,76	9,73	9,98	9,76	8,61				
Negatywny stosunek do ciała	6	M	49,30	49,65	49,81	49,95	49,86	0,06	0,994		
		s	9,68	9,66	9,94	9,19	10,07				
Izolacja społeczna	7	M	50,59	50,53	49,99	52,36	47,28	1,38	0,241		
		s	8,75	10,09	10,22	12,34	8,78				
Archaiczne wycofywanie się	8	M	51,44	50,27	51,36	48,54	45,69	3,24	0,012	[a,c-e]	
		s	8,47	9,26	10,31	12,77	10,44				
Wielkościowe «ja»	9	M	52,96	49,61	49,20	46,92	50,89	3,60	0,007	[a-c,d]	
		s	8,52	9,39	10,76	10,25	9,83				
Tęsknota za ideałem własnego «ja»	10	M	53,92	49,14	51,18	47,10	44,39	8,55	0,0001	[a-b,d,e][b,c-e]	
		s	11,56	8,49	9,98	10,34	7,45				
Żądza chwały i potwierdzenia siebie	11	M	51,65	49,80	50,63	45,30	48,29	3,51	0,008	[a-d]	
		s	9,11	10,35	10,08	8,88	10,08				
Narcystyczny gniew	12	M	52,43	49,29	49,90	49,29	51,06	1,66	0,158		
		s	9,72	10,20	10,02	10,11	8,67				
Ideał samowystarczalności	13	M	91,45	50,19	49,59	50,02	50,88	0,65	0,628		
		s	7,70	10,23	10,43	10,93	8,98				
Poniżanie innych jako obiektów	14	M	52,55	48,52	50,83	50,00	47,43	3,11	0,015	[a-b,e]	
		s	9,07	10,59	9,79	11,51	9,07				
Wartość ideału	15	M	52,48	51,97	50,01	48,01	48,15	2,93	0,020		
		s	9,40	9,80	9,74	12,76	8,06				
Ochrona siebie przez symbiozę	16	M	53,13	50,73	50,79	46,14	47,82	4,74	0,001	[a-d,e]	
		s	9,89	9,33	9,23	11,91	8,44				
Hipochondryczne wiązanie lęku	17	M	47,80	50,90	50,55	50,53	48,65	1,69	0,151		
		s	9,79	10,46	10,34	10,31	10,09				
Narcystyczna korzyść przez chorobę	18	M	52,69	49,46	49,18	51,11	48,40	2,70	0,030	[a-c]	
		s	9,28	9,15	10,13	10,01	10,34				
Ogólny narcyzm	19	M	52,65	49,89	50,38	48,08	46,85	3,00	0,018	[a-e]	
		s	9,17	9,33	10,32	13,06	9,10				
MANOVA (skale 1-8  zagrożone «ja»)		F = 1,72   df1 = 32   df2 = 1841,82   p < 0,008  	
MANOVA (skale 9-12  klasyczne narcystyczne «ja»)		F = 3,99   df1 = 16   df2 = 1537,33   p < 0,0001	
MANOVA (skale 13-16  idealizujące «ja»)		F = 2,78   df1 = 16   df2 = 1537.33   p < 0,0001	
MANOVA (skale 17-18  hipochondryczne «ja»)		F = 3,68  df1 = 8          df2 = 1010   p < 0,0001	
MANOVA (skale 1-18)		F = 2,35 df1 = 72     df2 = 1925,23   p < 0,0001	

	Poszukując odpowiedzi na prostsze pytanie (1), należy natomiast sięgnąć do wyników przedstawionych w tabeli nr 7. Zauważamy pewną dynamikę zmian natężenia symptomów w zależności od wieku. Wykazano, że na poziomie poszczególnych symptomów, grup symptomów oraz ogólnego narcyzmu - z wiekiem przejawy zachowań narcystycznych łagodnie słabną. Szczególnie wyraźnie zauważamy tę różnicę, porównując grupę 16- i 20-latków. Najwięcej istotnych różnic odnosi się do grupy 16-latków, a w kombinacjach z innymi grupami wiekowymi wykazano u nich najwyższe natężenie wielu symptomów narcyzmu. Porównując zmiany w obszarach grup symptomów, w każdej stwierdzono analogiczną zależność (istotną statystycznie, p<0,05), jednak najsilniej zaznaczyła się ona w odniesieniu do klasycznego narcystycznego «ja» (F=3,99; p<0,0001), które - warto przypomnieć - najbardziej konstytuowało typ ósmy i nie wykazywało związku z płcią.
	W podsumowaniu analiz dotyczących danych zawartych w tabelach 5 i 6 nasuwa się hipoteza, że przynależność do typu narcystycznego bądź zintegrowanego jest bardziej odporna (aniżeli pojedynczy symptom) na zmiany spowodowane wpływem czynnika wieku. W jej zweryfikowaniu zapewne najbardziej pomogłyby wyniki badań podłużnych.

	2.3. Typ narcyzmu a miejsce zamieszkania badanych

Tabela 8. Przynależność do typu charakterologicznego z uwagi na kryterium narcyzmu a miejsce zamieszkania.

             Miejsce zamieszkania →

 ↓ Typy charakterolog.	wieś	małe miasto	średn. miasto	duże miasto	
	udział w typie	udział w typie	udział w typie	udział w typie	
	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	
Typ 1, Charakter zintegr.	43	46,1	33	27,1	37	37,6	4	6,2	
Typ 2, N zagrożone «ja»	31	[18,5]	7	10,9	7	(15,1)	2	2,5	
Typ 4, Charakter 'sztywny'	2	6,7	5	3,9	9	5,5	1	0,9	
Typ 5, Charakter zintegr.	20	28	16	16,4	24	22,8	11	[3,8]	
Typ 6, Charakter zintegr.	20	28,4	19	16,7	28	23,2	5	3,8	
Typ 7, N wielobjawowy	31	[20,5]	10	12	11	16,7	0	2,8	
Typ 8, N klas. narc. «ja»	14	16,6	10	9,7	17	13,5	1	2,2	
Typ 9, N zagr. i hipoch. «ja»	40	36,3	18	21,3	31	29,6	3	4,9	
Ogółem (Typy 1 - 9)	201		118		164		27		
χ2 = 57,00;  df = 21;  p < 0,0001	

	Przed przystąpieniem do analizy danych zawartych w tabeli 8 warto rozpocząć od bardziej ogólnej obserwacji, zgodnie z którą wykazano, że istnieje dość silna zależność między przynależnością do typu narcystycznego lub zintegrowanego a miejscem zamieszkania (χ2=25,17; df=3; p<0,001). W środowisku wiejskim zależność wskazuje na niekorzyść zintegrowanych (58%/41%), a w miastach małych (38%/58%) i średnich (40%/54%) - odwrotnie.7 Zatem młodzież pochodząca ze środowisk wiejskich jest słabiej zintegrowana psychicznie niż pochodząca z miast. Wiążąc tę obserwację z bardziej szczegółową, tzn. między przynależnością do typu a miejscem zamieszkania -  wynik w teście (χ2=57; df=21; p<0,0001) - uzyskujemy dowód na to, że integracja psychiczna populacji młodzieży wiejskiej jest słabsza od integracji populacji zamieszkujących miasta; przypomnijmy, iż  chodzi tu o typy zagrożonego «ja» i narcyzmu wieloobjawowego (T.2 i T.7). Potoczne obserwacje mogłyby sugerować, że takiej różnicy nie ma, albo jest raczej odwrotnie. Przyczyny tego problemu osłabionej integracji psychicznej młodzieży wiejskiej wydają się złożone. Z pewnością są następstwem zmian społeczno-ekonomicznych zachodzących w ostatniej dekadzie na polskiej wsi, w wyniku których statystyczna rodzina doświadcza więcej porażek niż sukcesów i korzyści. Taka sytuacja zewnętrzna wyzwala znaczące kryzysy psychologiczne w rodzinach mieszkających na wsi, a konsekwencje nierozwiązanych kryzysów wydają się rezonować bezpośrednio na kondycję psychiczną dojrzewających dzieci z tych rodzin.

	2.4. Typ narcyzmu a rodzaj szkoły, do której uczęszczają badani

Tabela 9. Przynależność do typu charakterologicznego z uwagi na kryterium narcyzmu a rodzaj szkoły

                     Rodzaj szkoły →

 ↓ Typy charakterolog.	lic. ogólnokszt.	lic. zawodowe	technikum	
	udział w typie	udział w typie	udział w próbie	
	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	
Typ 1, Charakter zintegr.	72	66,3	15	10,6	30	41	
Typ 2, N zagrożone «ja»	31	26,6	6	4,2	10	16,1	
Typ 4, Charakter 'sztywny'	7	9,6	0	1,5	10	5,8	
Typ 5, Charakter zintegr.	35	40,2	5	6,4	31	24,4	
Typ 6, Charakter zintegr.	42	40,8	3	6,5	27	24,7	
Typ 7, N wielobjawowy	30	29,5	9	[4,7]	13	17,8	
Typ 8, N klas. narc. «ja»	31	23,8	5	3,8	6	(14,4)	
Typ 9, N zagr. i hipoch. «ja»	41	52,1	3	8,3	48	[31,6]	
Ogółem (Typy 1 - 9)	289		46		175		
χ2 = 45,93;  df = 14;  p < 0,0001	

	Łącząc typy narcystyczne i zintegrowane w dwie grupy osób, uzyskujemy ogólną informację, że procentowe udziały w poszczególnych typach szkół - są podobne. W liceach ogólnokształcących udział typów narcystycznych w stosunku do zintegrowanych (46%/52%) jest zbliżony, w liceach zawodowych (50%/50%) taki sam, zaś w technikach (44%/50%) i jest podobny do rozkładu w liceach ogólnokształcących. Zatem fakt bycia uczniem jednej z trzech wymienionych kategorii szkół nie wpływa na prawdopodobieństwo rozwinięcia charakteru narcystycznego bądź zintegrowanego (χ2=0,25; df=2; p>0,05). Bardziej szczegółowa analiza danych zawartych w tabeli 9 wskazuje, że więcej przypadków niż oczekiwano rejestruje się w liceach zawodowych w zakresie narcyzmu wieloobjawowego (T.7). Wynik ten należy traktować jednak z dużą ostrożnością, ponieważ liczebność tej grupy (licea zawodowe) jest niska. Z kolei w technikach większy jest procentowy udział, ponad wartość oczekiwaną, przypadków zagrożonego i hipochondrycznego «ja» (T.9 - jak pamiętamy, najsłabszy z wymienionych typów narcystycznych). W próbie wyjaśnienia tej prawidłowości można rozważyć hipotezę, że młodzież w technikach jest bardziej obciążona większą liczbą przedmiotów, w tym bardziej skonkretyzowanych (laboratoria, ćwiczenia i warsztaty) i z tego powodu realnie może odczuwać większe fizyczne zmęczenia niż młodzież licealna angażująca się bardziej w procesy abstrakcyjno-dedukcyjne. Hipotezę tą można ewentualnie rozstrzygnąć, a wynik uwzględnić przy okazji konstruowania programu dydaktycznego i/lub wykorzystać jako podstawę do pracy nad wykształceniem standardów pomocy psychologiczno-pedagogicznej, którą można by objąć tę grupę młodzieży.

	2.5. Typ narcyzmu a poziom wykształcenia ojców osób badanych

Tabela 10. Przynależność do typu charakterologicznego z uwagi na kryterium narcyzmu a wykształcenie ojca.

              Wykształcenie ojca →

 ↓ Typy charakterolog.	podstawowe	niepeł. średn.	średnie	wyższe	
	udział w typie	udział w typie	udział w typie	udział w typie	
	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	
Typ 1, Charakter zintegr.	16	16,3	38	32,3	48	50,7	15	17,7	
Typ 2, N zagrożone «ja»	11	6,5	11	13	19	20,4	6	7,1	
Typ 4, Charakter 'sztywny'	1	2,4	4	4,7	9	7,4	3	2,6	
Typ 5, Charakter zintegr.	10	9,9	19	19,6	34	30,8	8	10,7	
Typ 6, Charakter zintegr.	7	10	20	19,9	28	31,2	17	10,9	
Typ 7, N wielobjawowy	8	7,2	15	14,4	18	22,5	11	7,9	
Typ 8, N klas. narc. «ja»	3	5,8	11	11,7	19	18,2	9	6,3	
Typ 9, N zagr. i hipoch. «ja»	15	12,8	23	25,4	46	39,9	8	13,9	
Ogółem (Typy 1 - 9)	71		141		221		77		
χ2 = 21,12;  df = 21;  p < 0,453	

	Wynik uzyskany w teście χ2, stanowiący syntezę porównania rozkładów liczebności otrzymanych w porównaniu z oczekiwanymi, dowodzi, że nie ma związku między przynależnością do jednego z dziewięciu typów a poziomem wykształcenia ojca. Odpowiedź na bardziej podstawowe pytanie: czy istnieje związek między integracją charakterologiczną dzieci a poziomem wykształcenia ojców, także jest negatywna (χ2=1,77; df=3; p>0,05). Udział w grupie typów narcystycznych w porównaniu ze zintegrowanymi (52%/46%) jest jakby bardziej charakterystyczny dla podgrupy, w której ojcowie mają wykształcenie podstawowe. Ta zależność ulega subtelnej roszadzie, kiedy porównujemy kolejne, kontrolowane w badaniu, stopnie wykształcenia ojców: niepełne średnie (43%/55%), średnie (46%/50%), wyższe (44%/52%), jednak nie jest istotna, ponieważ nie osiąga wartości krytycznej (χ2=7,82; df=3; p≤0,05), będącej podstawą odrzucenia H0 w teście χ2. Zatem ani poziom integracji psychicznej, ani przynależność do określonego typu charakterologicznego świadczącego o narcyzmie bądź integracji psychicznej dzieci nie ma związku z poziomem wykształcenia ojców. Być może pomocna w analizowanym problemie byłaby testowana hipoteza o związku jakości integracji psychicznej ojców z integracją psychiczną ich dzieci, co nie było kontrolowane w tym badaniu. Tymczasem wykazano, że sam poziom wykształcenia ojców legitymujących się dokumentami potwierdzającymi kolejne stopnie wykształcenia, niewątpliwie sprzyjający wyższemu poziomowi ich świadomości, nie jest warunkiem wystarczającym dla zapewnienia integracji psychicznej ich dzieciom.

	2.6. Typ narcyzmu a poziom wykształcenia matek osób badanych

Tabela 11. Przynależność do typu charakterologicznego z uwagi na kryterium narcyzmu a wykształcenie matki

              Wykształcenie matki →

 ↓ Typy charakterolog.	podstawowe	niepeł. średn.	średnie	wyższe	
	udział w typie	udział w typie	udział w typie	udział w typie	
	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	f otrzym.	f oczek.	
Typ 1, Charakter zintegr.	12	9,9	30	24,1	57	61	18	22	
Typ 2, N zagrożone «ja»	5	4	13	9,7	24	24,5	5	8,8	
Typ 4, Charakter 'sztywny'	0	1,4	6	3,5	8	8,9	3	3,2	
Typ 5, Charakter zintegr.	6	6	14	14,6	38	37	13	13,4	
Typ 6, Charakter zintegr.	6	6,1	7	(14,8)	42	37,6	17	13,6	
Typ 7, N wielobjawowy	3	4,4	10	10,7	24	27,1	15	9,8	
Typ 8, N klas. narc. «ja»	3	3,5	5	8,6	24	21,9	10	7,9	
Typ 9, N zagr. i hipoch. «ja»	8	7,8	20	18,9	49	48	15	17,3	
Ogółem (Typy 1 - 9)	43		105		266		96		
χ2 = 21,31;  df = 21;  p < 0,440	

	Dane z tabeli 11 świadczą o braku zależności między wykształceniem matek a poziomem integracji psychicznej ich dzieci. Wynik w teście χ2 dowodzi, że nie ma związku między przynależnością do jednego z dziewięciu typów a poziomem wykształcenia matek; bardziej podstawowe pytanie - czy istnieje związek między integracją charakterologiczną dzieci a poziomem wykształcenia matek - także zyskuje negatywną odpowiedź (χ2=0,48; df=3; p>0,05). Podobnie, jak w przypadku ojców, ani poziom integracji psychicznej, ani przynależność do określonego typu charakterologicznego świadczącego o narcyzmie bądź integracji psychicznej dzieci nie ma związku z poziomem wykształcenia matek.
	Ponieważ wykazane prawidłowości zarówno w odniesieniu do matek, jaki i do ojców zachowują podobieństwo, dlatego można jednoznacznie stwierdzić, że nie poziom wykształcenia rodzica (i prawdopodobnie wiążąca się z nim inteligencja) wpływa na integrację psychiczną dzieci, ale najprawdopodobniej integracja psychiczna rodzica. Argument ten może być pocieszeniem dla tych rodziców, którzy być może wątpią we własne kompetencje wychowawcze (hipotetycznie wiążące się z wykształceniem), ale i przestrogą dla tych, którzy mogą budować sobie zgeneralizowane, stereotypowe przekonania, że wyższe wykształcenie jest gwarantem łatwiejszego osiągania integracji psychicznej przez ich dzieci.

V. Wnioski

	Celem niniejszego artykułu było: (1) zapoznanie polskich badaczy problematyki narcyzmu z Kwestionariuszem Narcyzmu, (2) przedstawienie wstępnych wyników badań polskiej młodzieży, (3) własna propozycja empirycznej typologizacji narcyzmu.
	Zaprezentowane w artykule wyniki badań 511-osobowej próbki polskiej młodzieży w wieku 16-20 lat stanowią podstawę do sformułowania następujących wniosków:

1. Kwestionariusz Narcyzmu (KN) okazał się trafnym i rzetelnym narzędziem diagnostycznym w zakresie diagnozowanych osiemnastu symptomów narcyzmu, pogrupowanych w cztery sfery: zagrożone «ja», idealizujące «ja», klasyczne narcystyczne «ja», oraz hipochondryczne  «ja».
2. Propozycja empirycznej typologizacji narcyzmu, oparta na metodzie sieci neuronowych zakończyła się powodzeniem. Wśród dziewięciu wyodrębnionych grup osób cztery stanowią różne układy typologiczne charakteru narcystycznego, a trzy - różne układy charakteru zintegrowanego. Efekt typologizacji wzmacnia walory KN w zakresie trafności diagnostycznej, prognostycznej i różnicowej.
3. Wstępne wyniki badań próbki polskiej młodzieży w drugiej fazie okresu adolescencji odsłaniają kilka ciekawych, a czasem zaskakujących prawidłowości. Wykazano m.in.:

•	znacząco silniejsze natężenie symptomów narcystycznych w grupie dziewcząt w porównaniu z chłopcami;
•	występowanie struktur charakteru narcystycznego bardziej typowych dla dziewcząt (z dominującym udziałem zagrożonego «ja» - T.2, i narcyzmu wieloobjawowego - T.7) oraz dla chłopców (zagrożone i hipochondryczne «ja»), a także uniwersalnej, niezależnej od czynnika płci postaci (klasycznego narcystycznego «ja»). Podobnie można mówić o empirycznych typach integracji charakterologicznej jako bardziej charakterystycznych dla określonej płci;
•	umiarkowany, wszak istotny związek między przynależnością do typu charakteru narcystycznego bądź zintegrowanego a wiekiem badanej młodzieży. Analiza dynamiki pojedynczych symptomów narcyzmu wskazuje, że niektóre z nich wraz z wiekiem ulegają łagodnemu osłabieniu;
•	wyraźnie częstsze występowanie różnych typów charakteru narcystycznego u młodzieży pochodzącej z terenów wiejskich aniżeli miejskich. Tym samym istnieją podstawy do sformułowania wniosku, że młodzież z miast jest bardziej zintegrowana charakterologicznie;
•	brak zależności między poziomem wykształcenia matek i ojców a przynależnością ich dzieci do typu narcystycznego bądź zintegrowanego;
•	bycie uczniem jednej z trzech kategorii szkół - liceum ogólnokształcące, liceum zawodowe, technikum - nie wpływa na prawdopodobieństwo rozwinięcia charakteru narcystycznego bądź zintegrowanego. W liceach zawodowych nieco częściej stwierdza się przypadki narcyzmu wieloobjawowego, a w technikach - narcyzm o cechach zagrożonego i hipochondrycznego «ja».
•	

	Wykazane prawidłowości mogą ukierunkowywać pracę diagnostyczno-terapeutyczną z młodzieżą, u której wyraźnie zarysowujący się problem narcystyczny wymaga profesjonalnej interwencji pomocowej.

 	Bibliografia

Battegay R. (1977/1991). Narziβmus und Objektbeziehungen. Über das Selbst zum Objekt. Bern: Hans Huber Verlag.
Deneke F.W., Hilgenstock B., Müller R. (1989). Das Narziβmusinventar. Bern-Stuttgart-Toronto: Verlag Habs Huber.
DSM-III (1985/1987).Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 3rd ed. rev. (DSM-III-R). (1987). Washington: American Psychiatric Association.
DSM-IV. (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 4rd ed. Washington: American Psychiatric Association.
Freud Z. (1933). Neue Folge der Vorlesungen zur Einführung in der Psychoanalyse. Leipzig-Wien-Zürich: Internationaler Psychoanalytischer Verlag
Hartmann H. (1972). Ich-Psychologie. Studien zur psychoanalytischen Theorie. Stuttgart: Klett.
Hertz J., Krogh A., Palmer R.G. (1993). Wstęp do teorii obliczeń neuronowych. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne.
Hinton G. E. (1992). Jak sieci neuropodobne uczą się na podstawie doświadczeń? Świat Nauki, 15, 116-124.
ICD-10 (1998). Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Badawcze kryteria diagnostyczne. Kraków-Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne “Vesalius”. 
Januszewski A. (1998). Procesualne aspekty normy psychologicznej. W: Z. Uchnast (red.): Norma psychologiczna. Perspektywy spojrzeń. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 41-58.
Januszewski A. (1999). Zastosowanie sieci neuronowych do typologizacji charakteru. Referat wygłoszony w ramach: 30-go Jubileuszowego Zjazdu Naukowego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego - Psychologia u progu XXI wieku - od teorii do praktyki i od praktyki do teorii. Sympozjum pt. Teorie typologii osobowości i metody ich empirycznej weryfikacji. Warszawa: PTP, 9-12 września 1999.
Januszewski A. (2001a). Podstawy i charakterystyczne elementy terapii psychoanalitycznej w chorobach skóry. W: L. Szewczyk, A. Kulik (red.). Wybrane zagadnienia z psychologii klinicznej i osobowości. Psychosomatyka. T.5. Lublin: TN KUL. (s. 97-117).
Januszewski A. (2001b). Retrospektywny obraz ojca a natężenie symptomów narcystycznych u młodzieży w okresie adolescencji. W: D. Kornas-Biela (red.). Oblicza ojcostwa. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. (s.533-568).
Jung C. G. (1967). Dynamik des Unbewuβten. Gesammelte Werke. Vol. 8. Zürich-Stuttgart: Rascher.
Kernberg O. F. (1975). Borderline conditions and pathological narcissism. New York: Jason Aronson.
Kernberg O. F. (1990). Borderline-Störungen und pathologischer Narziβmus. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Kernberg O. F. (1996a). Schwere Persönlichkeitsstörungen. Stuttgart: Klett-Cotta.
Kernberg O. F. (1996b). Die Narziβtische Persönlichkeitsstörungen und ihre differentialdiagnostische Abgrenzung zum antisozialen Verhalten. W: O. F. Kernberg (Hrsg.). Narziβtische Persönlichkeitsstörungen. Stuttgart, New York: Schattauer, 52-70.
Kohonen T. (1995). The self-organizing maps. Berlin: Springer.
Kohut H. (1971). The analysis of the self. New York: Intern. Univ. Press.
Kohut H. (1979). Die Heilung des Selbst. Frankfurt am Main: Shurkamp.
Korbicz J., Obuchowicz A., Uciński D. (1994). Sztuczne sieci neuronowe. Podstawy i zastosowania. Warszawa: Akademicka Oficyna Wydawnicza PLJ.
Lash Ch. (1978). The Culture of Narcissism. New York: W.W. Norton.
Marek T., Noworol Cz. (1987). Zarys analizy skupień. Niehierarchiczne i hierarchiczne techniki skupiania. W: J. Brzeziński (red.). Wielozmiennowe modele statystyczne w badaniach psychologicznych. (s. 184-204Warszawa-Poznań: PWN.
Masters T. (1996). Sieci neuronowe w praktyce. Programowanie w języku C++. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne.
Oldham J., Morris L. B. (1997). Twój psychologiczny autoportret. Dlaczego czujesz, kochasz, myślisz, działasz właśnie tak? (tłum. z j. amer.). Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski &CO. s. 96-97.
Osowski S. (1994). Sieci neuronowe. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej.
Osowski S. (1996). Sieci neuronowe w ujęciu algorytmicznym. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo Techniczne.
Pospiszyl K. (1995). Narcyzm. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Pospiszyl K. (1998). Narcyzm. W: W. Szewczuk (red.). Encyklopedia Psychologii. (wyd. 1). Warszawa: Fundacja Innowacja. 295-299.
Reber A. S. (2000). Słownik psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Rosenhan D. L., Seligman M. E. P. (1994). Psychopatologia. W-wa: PTP.
SPSS Inc. (1997). Neural Connection 2.0. User Guide. Chicago, IL: SPSS Inc. and Recognition System Inc.
Tadeusiewicz R. (1993). Sieci neuronowe. Warszawa: Akademicka Oficyna Wydawnicza RM.
Tadeusiewicz R. (1994). Problemy biocybernetyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Uchnast Z. (1998). Problematyka normy psychologicznej w psychologii postaci. W: Z. Uchnast (red.). Norma psychologiczna. Perspektywy spojrzeń. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL. (s. 29-40).
van Camp D. (1992). Neuronowe komputery. Świat Nauki, 15, 145-148.
Witkowska D. (2002). Sztuczne sieci neuronowe i metody statystyczne. Wybrane zagadnienia finansowe. Warszawa: Wydawnictwo C. H. Beck.
Zakrzewska M. (1987). O miarach podobieństwa obiektów i cech przydatnych w psychologicznych zastosowaniach analizy skupień. W: J. Brzeziński (red.). Wielozmiennowe modele statystyczne w badaniach psychologicznych. (s. 205-259). Warszawa-Poznań: PWN.
Żurada J., Barski M., Jędruch W. (1996). Sztuczne sieci neuronowe. Podstawy teorii i zastosowania. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.