GĄGOŁ Bucephala clangula (Linnaeus, 1758)
SYSTEMATYKA: Rząd – blaszkodziobe Anseriformes, rodzina – kaczkowate Anatidae.
WYGLĄD: Wymiary ciała: długość 40–50 cm, rozpiętość skrzydeł 65–80 cm, masa 0,7–1,0 kg. Krępa budowa ciała, głowa duża, owalna osadzona na krótkiej i grupej szyi. Dziób krótki, u nasady wysoki. Upierzenie samca w szacie godowej: czarna głowa z zielonkawym połyskiem, u nasady dzioba biała owalna plamka. Wierzch ciała od pleców do ogona jest czarny, na bokach pleców widoczne białe pasy. Szyję, pierś, bok i brzuch samiec ma białe. Samica ma czekoladowobrązową głowę i białą szyję, reszta upierzenia jest szara. Dziób jest czarny z pomarańczową przepaską w końcowej części. Oczy u obu płci mają żółtą tęczówkę. W szacie spoczynkowej samiec jest podobny do samicy, ale na spodzie ciała ma więcej koloru białego, a na głowie w okolicach nasady dzioba przebija jasna, owalna plamka, pióra na wierzchu i boku ciała mają jasne, wąskie obwódki. Ptak młody jest podobny do dorosłej samicy, ma ciemniejsze oczy i ciemny dziób.
DYMORFIZM:
ŚRODOWISKO: W Polsce siedliskiem gągoła są wody stojące i płynące na terenach nizinnych. Zwykle niezbędne do jego występowania są stare – z reguły ponad 100-letnie – drzewostany liściaste, mieszane i iglaste, obfitujące w dziuple po dzieciole czarnym oraz różnego typu wody z bogatą fauną bezkręgowców. Gągoł lokalnie występuje także na stawach i jeziorach położonych na peryferiach i w obrębie osiedli ludzkich.
DIETA: Pokarm zwierzęcy, przede wszystkim wodne bezkręgowce, np. skorupiaki, ślimaki, małże, owady wodne, wyjątkowo chwyta ryby i żaby. W małych ilościach zjada różne części roślin wodnych, zwłaszcza jesienią.
ROZRÓD: Tworzy pary monogamiczne. Dojrzałość płciową osiąga w wieku 2 lat. Na ogół gniazduje w pojedynczych parach, ale w sprzyjających warunkach kilka samic może gnieździć się w bezpośrednim sąsiedztwie, np. w budkach zawieszonych na jednym drzewie. Gniazda zakłada chętnie w dziuplach, najczęściej po dzięciole czarnym, czasami pod wykrotami drzew bądź w wypróchniałych pniach, z reguły w sąsiedztwie wody (do 1 km). Okres lęgowy trwa od kwietnia do lipca. Wyprowadza jeden lęg w roku. Samica składa 6–14 błyszczących, niebieskozielonych jaj. Nierzadko w jednej dziupli składają jaja 2, 3 samice. Wysiadywanie trwa 27–32 dni. Pisklęta są zagniazdownikami. Po wykluciu przebywają w gnieździe do 24 godzin, po czym wyskakują z dziupli. Przez około 2 miesiące – aż do osiągnięcia lotności – młode przebywają z samicą.
AKTYWNOŚĆ: Gatunek dzienny. Największa aktywność gągoła na żerowisku ma miejsce w godzinach porannych i popołudniowo–wieczornych, choć zimą bywa aktywny przez cały dzień. Często występuje w mieszanych stadach różnych gatunków dzikich kaczek i innych ptaków wodnych (np. łysek).
ROZMIESZCZENIE: Europejski areał gągoła podgatunku nominatywnego B. c. clangula obejmuje większość północnej, wschodniej i środkowej części kontynentu. Stałe lęgowiska sięgają na zachód do Szkocji i północnej Anglii, na południe do Bawarii, Czech, południowej Polski i północno-zachodniej Ukrainy oraz centrum europejskiej części Rosji. W ostatnich latach odnotowano pojedyncze lęgi w Austrii, Szwajcarii, we Francji i Irlandii. Areał lęgowy tego podgatunku na wschód od Uralu ciągnie się aż po Kamczatkę (Syberia, północny Kazachstan, Mongolia) i północne Chiny. Zimowiska znajdują się na Morzu Północnym, na Bałtyku i na wodach śródlądowych zachodniej Europy, w północno-wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, nad Morzem Czarnym, Morzem Kaspijskim i na wschodnich wybrzeżach Azji. Aktualnie zasiedla wszystkie regiony Polski, jednak w centrum, na wschodzie i południu kraju gniazduje tylko lokalnie i bardzo nielicznie.
LICZEBNOŚĆ: Europejska populacja lęgowa szacowana jest na 240 000–350 000 p. Najliczniej gatunek ten zamieszkuje Finlandię (150 000–200 000 p.), Szwecję (50 000–75 000 p.), Rosję (28 000–48 000 p.) i Norwegię (10 000–20 000 p.). Populacja krajowa gągoła jest oceniana na 1200–1500 p.
OCHRONA: Ochrona gatunkowa w Polsce: gatunek objęty ochroną ścisłą, wymagający ochrony czynnej; Status zagrożenia w Europie: S gatunek niezagrożony, którego status ochronny jest prawdopodobnie odpowiedni; BirdLife International: SPEC -; Dyrektywa Ptasia: Art. 4.2, załącznik II; Konwencja Berneńska: załącznik III; Konwencja Bońska: załącznik II; Porozumienie AEWA.
UWAGI:
GALERIA