Początki studiów humanistycznych, w tym również Wydziału Nauk Humanistycznych w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim łączą się nierozerwalnie z powstaniem tej uczelni, która swą działalność zainicjowała w roku 1918. Mimo iż Statut Uniwersytetu głosił, że jest on „instytucją naukową, mającą za zadanie prowadzenie badań naukowych we wszystkich dziedzinach wiedzy” i na tej podstawie planowano zorganizowanie wielu wydziałów (włącznie z matematyczno-przyrodniczym, medycznym czy rolnym), to jednak w pierwszym roku akademickim – 1918/19 – udało się uruchomić tylko cztery: Teologiczny, Prawa Kanonicznego i Nauk Moralnych oraz Nauk Humanistycznych.

Wydział Nauk Humanistycznych od początku dzielił się na grupy: filozoficzną (od r. akad. 1935/36: nauk filozoficznych), filologii klasycznej, historyczną, polonistyczną (od r. akad. 1935/36: filologii polskiej), filologii romanistycznej (od r. akad. 1934/35: filologii francuskiej), języków staro- i nowożytnych (od r. akad. 1933/34: lektoraty) i Instytut Pedagogiczny. W roku akademickim 1928/29 przybyła grupa germanistyczna, a rok później grupa pedagogiczna (istniejąca obok Instytutu Pedagogicznego) oraz grupa historii sztuki. W ten sposób w roku akad. 1929/30 istniała na Wydziale największa w jego międzywojennej historii liczba 9 grup. Grupa historii sztuki wraz z grupą germanistyczną i Instytutem Pedagogicznym przestały funkcjonować w roku akademickim 1930/31. Germanistykę reaktywowano w roku 1938/39 jako grupę filologii niemieckiej.

Dla zapewnienia bytu i rozwoju Uczelni należało zapewnić dyplomom uniwersyteckim i stopniom naukowym, nadawanym przez KUL, znaczenie państwowe. Sprawa ta nabrała szczególnej wagi dla studentów wydziałów świeckich, w tym dla humanistyki, ponieważ zapewniała im wyższe uposażenia i funkcje w państwowej służbie cywilnej. Starania zapoczątkowane przez ks. I. Radziszewskiego, pierwszego rektora KUL, a kontynuowane przez wicerektora ks. A. Szymańskiego – zakończyły się pomyślnie również dla Wydziału Nauk Humanistycznych, bowiem Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wydało zarządzenie (27.10.1927), w którym postanawiało, że świadectwo ukończenia studiów na Wydziale Nauk Humanistycznych KUL jest równoznaczne z dyplomem magisterskim analogicznego wydziału uniwersytetu państwowego. W 1933 r. minister WRiOP przyznał (w rozporządzeniu z 10 listopada) prawo nadawania stopnia „magistra filozofii” w zakresie nauk filozoficznych, filologii polskiej, klasycznej, francuskiej, historii i pedagogiki na Wydziale Nauk Humanistycznych. Pełnię praw, tzn. prawo nadawania stopni doktorskich i prawo habilitowania na docentów, KUL – zgodnie z art. 54 ustawy z 15.03.1933 – mógł otrzymać tylko w drodze specjalnej ustawy sejmowej, którą uchwalono ostatecznie 9 kwietnia 1938 r., nadając KUL-owi pełne prawa państwowe szkół akademickich. Wymienione akty prawne zamykały z jednej strony okres organizacyjny Uniwersytetu, z drugiej zaś zdecydowały o dynamicznym rozwoju i roli, jakie KUL zdobył sobie na kulturalnej i społecznej mapie Polski.

W ostatnim przedwojennym roku akad. 1938/39 Wydział liczył 409 słuchaczy, w tym 89 nadzwyczajnych (na sekcji historycznej – 132, na pedagogicznej – 110, na polonistycznej – 55, na sekcji filologii klasycznej – 46, na romanistycznej – 38, na germanistycznej – 22, na filozoficznej – 6).

Chociaż środowisko lubelskie nie mogło skutecznie konkurować z innymi wyższymi uczelniami o znacznie bogatszej przeszłości i potencjale naukowym, to jednak nowo powstały Katolicki Uniwersytet Lubelski dzięki cennym i twórczym osiągnięciom znacznie wzbogacił – również w dziedzinie humanistyki – dorobek naukowy w skali ogólnopolskiej. Spośród wielu wybitnych dokonań lubelskich humanistów okresu międzywojennego wypada wspomnieć przynajmniej kilka.

Historykowi literatury prof. Wiktorowi Hahnowi (od 1939 r. prof. honorowemu KUL) nauka polska zawdzięcza pierwszą polską bibliografię głównych gałęzi piśmiennictwa, opracowanie wielu bibliografii specjalistycznych (m.in. Wergiliusza i Horacego), a także przedstawienie zasady gromadzenia i opracowywania bibliografii i literatury humanistycznej w Polsce. Prof. Henryk Życzyński zajął się teorią literatury, wskazując na potrzebę badań nad tą dziedziną, wówczas w Polsce zupełnie zaniedbaną i nie docenianą. Obaj wymienieni tu poloniści uprawiali edytorstwo wielu polskich prozaików i po­etów (m.in.: powieści Kraszewskiego, poematy Słowackiego, poezja i proza Mickiewicza, pisma Mochnackiego), co po odzyskaniu niepodległości, w okresie pracy nad odrodzeniem polskiej kultury, miało ogromne znaczenie.

Poprawność i kultura języka polskiego to następna sprawa, na którą na­leżało w tym czasie zwrócić szczególną uwagę. Uczynił to prof. Stanisław Szober, który, stojąc „na straży języka”, przypomniał o tym obowiązku każdego Po­laka, dostarczając mu między innymi do pomocy poradnik językowy (Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku) – pierwszą tego typu publikację w dziejach językoznawstwa polskiego. Zasłynął jako autor najlepszych podręczników do nauki języka polskiego od szkoły podstawowej do uniwersytetu.

Przedstawicielem specjalizacji historycznej był prof. Stanisław Ptaszycki. Zasłynął przede wszystkim jako znakomity wydawca źródeł historycznych i literackich, opublikował m.in. Encyklopedię nauk pomocniczych historii i literatury polskiej; założył i redagował pismo „Archeion”; pełnił też obowiązki dyrektora Archiwum Państwowego w Lublinie (w l. 1926-1932). Równie wielkich osiągnięć dokonał prof. Leon Białkowski, który uchodził za zna­komitego znawcę archiwów polskich i archiwum w Kijowie. Jako profesor KUL odszedł od zajmującej go wcześniej problematyki społeczno-obyczajowej, heraldyki i genealogii i zajął się edycją źródeł związanych z historią Lublina (wilkierze, czyli statuty, księga podkomorska, materiały do monografii Lublina). L. Białkowskiemu Lublin zawdzięcza wyświetlenie wielu interesujących problemów związanych z jego historią, np.: Archiwum Państwowego, rozwoju nauk w Lublinie, szlaków handlowych prowadzących przez Lublin.

Właśnie studia regionalne w warsztatach historyków lubelskich trzeba tu wyeksponować. W tym nurcie badań tkwi zagadnienie protestantyzmu w regionie lubelskim, opracowane przez prof. Aleksandra Kossowskiego, jak również historia szkolnictwa i oświaty na Lubelszczyźnie ukazana w pracach prof. Zygmunta Kukulskiego. Regionalną problematykę lubelską podejmował także prof. Jan Kamiński, który w szeregu swych publikacji dokładnie analizował historię różnych cechów lubelskich.

Po okresie niewoli, kiedy trzeba było nadrobić wiele zaległości w bada­niach naukowych, umiejętne wskazywanie na najważniejsze problemy posz­czególnych dyscyplin miało duże znaczenie dla specjalistów. Na tym polu zasłużył się wspomniany prof. Zygmunt Kukulski, który w pracy nad historią wychowania dużo miejsca poświęcił wydawnictwom źródłowym, zwracając uwagę przyszłym badaczom na nie wykorzystane dotychczas materiały archi­walne i ważne, zaniedbane problemy pedagogiczne (np. pisma pedagogiczne S. Staszica, źródła z czasów Komisji Edukacji Narodowej).

Znaczące miejsce wśród filologów klasycznych w Polsce zajmował prof. Mieczysław Popławski (filar filologii klasycznej na KUL w okresie międzywojennym), tak ze względu na stawianie odkrywczych, ważnych tema­tów, dotyczących zwłaszcza cywilizacji rzymskiej, jak i oryginalną metodę ich rozwiązywania. Miał opinię uczonego, z którym – jak słusznie zauważył prof. Stefan Srebrny, pierwszy kierownik studium filologii klasycznej (1918-1923) – „musi liczyć się każdy historyk starożytnego Rzymu”. Jego badania nad przeszłością Rzymu szły w trzech kie­runkach, dotyczyły mianowicie religii rzymskiej, rozpatrywanej na szerokim tle kulturalnym starożytnego Rzymu, twórczości literackiej Rzymian, zwłaszcza w I w. przed Chr., oraz charakterystyki wybranych postaci rzyms­kich.

Zainteresowania prof. Stanisława Strońskiego dotyczyły literatury francuskiej i włoskiej okresu średniowiecza. Jego rozprawy na temat poetów staroprowansalskich znajdowały uznanie na arenie międzynarodowej. Wypada wspomnieć, iż w okresie pracy w KUL był posłem na Sejm RP (1922-1935); fakt ten z pewnością przyczynił się do opublikowania książki pt. Pierwsze lat dziesięć (1918-1928), nie związanej z romanistyką, ale z najnowszą historią Polski.

Wspomniani wyżej profesorowie najdłużej pracowali na Wydziale Nauk Humanistycznych (przez ponad 10 lat). Tym stałym pracownikom KUL zawdzięcza najwięcej, bo dzięki ich pracy dydaktycznej i dorobkowi naukowemu Uniwersytet – mimo piętrzących się trudności – przetrwał, dopisując do historii narodu i Kościoła nową kartę. Byli jednak i tacy, którzy – choć z uczelnią związani krócej (bądź przejściowo) – równie znacząco zapisali się w dziejach Wydziału, jak i środowiska akademickiego Lublina. Do nich należeli: znany w Europie językoznawca Wiktor Porzeziński, światowej sławy papirolog Jerzy Manteuffel, twórca polskiej szkoły archeologicznej Kazimierz Michałowski, wybitny historyk literatury Julian Krzyżanowski, znakomity językoznawca Witold Doroszewski, ceniony germanista i pierwszy w odrodzonej Polsce skandynawista – Stanisław Sawicki, językoznawca polski i słowiański (na WNH również po wojnie) – Władysław Kuraszkiewicz. Dzięki tym wybitnym humanistom KUL umocnił swą wysoką pozycję naukową i społeczną. Co więcej, w ostatnich latach przedwojennych Uniwersytet tak bardzo nadawał ton życiu naukowo-kulturalnemu całego środowiska, iż Lublin w pełni zasłużył na miano nowego miasta uniwersyteckiego, a KUL ze swoimi osiągnięciami, zwłaszcza na polu humanistyki, z lokalnej stał się już uczelnią ogólnopolską.


Opracował Krzysztof Narecki
Autor: Krzysztof Narecki
Ostatnia aktualizacja: 26.10.2007, godz. 19:24 - Krzysztof Narecki