KATEDRA HISTORII SZTUKI ŚREDNIOWIECZNEJ POWSZECHNEJ
tel. (081) 445 43 42
Kierownik: prof. dr hab. Małgorzata Urszula Mazurczak
Katedra Historii Sztuki Średniowiecznej Powszechnej (Katedra Historii Sztuki Europejskiej) założona została przez prof. dr hab. Tadeusza Zagrodzkiego i zatwierdzona postanowieniem Rady Wydziału Nauk Humanistycznych oraz Senatu Akademickiego KUL 25 czerwca 1971 roku. Podstawą programu dydaktycznego i badawczego katedry były zainteresowania, a szczególnie wiedza prof. Tadeusza Zagrodzkiego z zakresu architektury średniowiecznej od czasów wczesnochrześcijańskich do czasów nowożytnych. Prof. Tadeusz Zagrodzki, wybitny znawca dziejów architektury europejskiej oraz urbanistyki, rozwijał kompleksowe badania zarówno w zakresie konstrukcji, techniki, jak związków układu formy przestrzennej z układem urbanistycznym oraz krajobrazowym, które to związki określają funkcje, założenia stylowe i program ikonograficzny architektury. Stosowane przez prof. Tadeusza Zagrodzkiego metody porównawcza i historyczna, stanowiące podstawę doskonale przygotowanych wykładów, pozwalały studentom rozumieć architekturę w jej uwarunkowaniach historyczno-religijnych oraz materialno-konstrukcyjnych, w jej różnorodnych odrębnościach europejskich, z uwzględnieniem sztuki polskiej. Katedra stopniowo rozwijała również badania nad plastyką średniowieczną, a zwłaszcza nad malarstwem miniaturowym i tablicowym Europy od wczesnego średniowiecza do okresu późnego XV wieku. Włączanie ikonografii chrześcijańskiej oraz wielu innych problemów uwzględniających przemiany historyczno-społeczne dokonujące się w obrębie średniowiecza stanowiło podstawę powstających w katedrze prac magisterskich oraz doktorskich. Staraniem prof. Tadeusza Zagrodzkiego powołane zostały również odrębne zajęcia dydaktyczne z ikonografii, które stały się nieodzownym elementem pogłębiającym podstawy rozumienia dzieła sztuki.
W latach 1982-85 kierownikiem katedry był nieżyjący już prof. dr hab. Tadeusz Dobrzeniecki, którego ogromna wiedza i osobista fascynacja treścią dzieła sztuki pogłębiały ukierunkowania badawcze w zakresie ikonografii chrześcijańskiej w odniesieniu do sztuki zarówno polskiej, jak europejskiej. Wykłady, zwłaszcza monograficzne, prace seminaryjne, obejmowały badania nad sztuką średniowieczną, która w przekazie artystycznym zamykała się w polu wyznaczonym przez osmozę plastyki, literatury, teologii oraz filozofii. Od roku 1982 prace w katedrze koordynowała jako adiunkt dr Małgorzata Urszula Mazurczak – do roku 1991 pod opieką kuratorów, kierowników ówczesnej Sekcji Historii Sztuki, a następnie, od roku 1992 jako samodzielny kierownik katedry.
Obecnie w zakresie dydaktyki i w badaniach indywidualnych pracowników katedry, przy zachowaniu ogólnego charakteru nadanego jej przez wybitnych badaczy, prof. Tadeusza Zagrodzkiego i prof. Tadeusza Dobrzenieckiego, rozwinięto, szczególnie w ostatnich latach, pogłębione analizy w obrębie plastyki, a zwłaszcza malarstwa średniowiecznego, postrzeganego w kontekście całego artystycznego dziedzictwa. Program dydaktyczny wykładów kursowych, monograficznych, konwersatoriów i seminariów obejmuje wybrane zagadnienia ikonograficzne i stylistyczne europejskiej sztuki średniowiecznej pomiędzy VI i XV wiekiem w ramach państw oraz mniejszych regionów artystycznych z uwzględnieniem uwarunkowań religijnych i społecznych. Architektura oraz plastyka omawiane są zatem chronologicznie, z zaakcentowaniem istotnych zagadnień dotyczących konkretnych zjawisk danego czasu i obszaru.
Prowadzone przez pracowników katedry badania indywidualne obejmują zarazem pytania o kategorie podstawowe związane z dziełami sztuki, m.in. takie jak przestrzeń, czas, narracja, konstrukcje dialogowe oraz reprezentacyjne. Kategorie te stanowią podstawę różnorako przekazywanych treści zawartych w programach ikonograficznych dzieł sztuki. Ich analiza pozwala odsłonić szeroką panoramę sensów religijnych, intelektualnych, społecznych, jak również dynamiczne procesy ekonomiczne, którym poddana była Europa średniowieczna. Rozpoznanie przenikających się procesów intelektualnych powstałych w środowiskach szkół katedralnych, a potem w kręgach uniwersyteckich z ich artystyczną wykładnią jest warunkiem rozumienia dzieł zarówno sensu stricte religijnych, jak również tych, które nie były bezpośrednio wykorzystywane do celów kultowych, ale stanowią bogate świadectwo przemian zachodzących w mentalności człowieka żyjącego w epoce średniowiecza. W badaniach pracowników katedry uwzględniane są zatem rozmaite aspekty konkretnych treści religijnych, jak i tych, które dotyczą uwarunkowań społecznych, obyczajowości, literatury pięknej, kultury umysłowej, medycznej, a zatem określają szerokie sfery poznawcze, wolitywno-emocjonalne człowieka.
Do tego kręgu zagadnień nawiązywały wykłady profesorów i wykładowców zapraszanych z Belgii oraz z Italii. Szczególna więź badawcza łączyła z katedrą nieżyjącego już prof. Mauritsa Smeyersa z Uniwersytetu Katolickiego z Leuven, wybitnego badacza miniatorstwa flamandzkiego, który w czasie swoich pobytów w Lublinie wygłaszał cykle wykładów na temat malarstwa miniaturowego okresu pre-Eyckowskiego, czyli przełomu XIV i XV wieku oraz wybranych zagadnień ikonograficznych z tym okresem związanych. Pierwszy pobyt prof. Mauritsa Smeyersa w roku 1983 pozostawił także trwałe kontakty z Biblioteką Uniwersytecką KUL. Do grona wykładowców zagranicznych zapraszanych przez katedrę należy również zajmująca się konserwacją Maria Vitello Cima z Wenecji, która wygłaszała wykłady z zakresu ikonografii Ukrzyżowania w sztuce Trecenta oraz konserwacji wybranych przykładów rzeźby z kręgu Umbrii XIV wieku. Niezwykle ważne kontakty utrzymuje katedra z prof. Hansem Beltingiem, należącym do ścisłego grona najwybitniejszych w świecie mediewistów. Jego rozprawa poświęcona istocie i sensowi rozumienia ikony wydrukowana została w zbiorze materiałów z konferencji pt. Obraz i kult (Wyd. KUL, Lublin 2002).
W obrębie społecznej historii sztuki dostrzega się rangę badań rozpoczętych przez założyciela katedry, prof. Tadeusza Zagrodzkiego. Dotyczą one kultury i sztuki miast, których przemiany w nowy sposób warunkowały doświadczenie życia zbiorowego. Prof. Tadeusz Zagrodzki, jako profesor Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, analizował realne układy przestrzenne miast średniowiecznych, a obecnie podobne zainteresowania pracowników katedry znalazły wyraz w studiach nad malarstwem XIV i XV wieku. Badanie kompozycji miasta w malarstwie pozwoliło pogłębić także refleksję nad malarskim rozumieniem przyrody, która w schyłkowym okresie średniowiecza zyskała rangę już nie tylko jako świat symboli, ale również jako dziedzina nauki, co znalazło wyraz w pogłębionej, odpowiadającej ówczesnym studiom botanice. Pamiętać przy tym należy, że kwestia tego, co realne i tego, co symboliczne w malarstwie omawianego czasu nie jest adekwatna do kategorii realizmu w znaczeniu nowożytnym. Prócz wspomnianych zagadnień, w związku z badaniami dotyczącymi życia i kultury miejskiej, w katedrze podejmowane są też próby odczytania zmian w ikonografii najważniejszych treści religijnych, które nastąpiły np. po wielkiej epidemii, rozpoczęte już przez M. Meissa.
Szczególnie ważne dla inicjatyw podejmowanych wspólnie przez pracowników katedry są ogólnopolskie cykliczne konferencje, które dotyczą rozmaitych zagadnień związanych z specyfiką artystycznego obrazowania: Obraz i kult (1999), Obraz i przyroda (2003), Obraz i żywioły (2006). Materiały z konferencji publikowane są w formie serii książkowej pod tymi samymi tytułami przez Wydawnictwo Naukowe KUL. Katedra przygotowała również Księgę Pamiątkową ku czci prof. Tadeusza Zagrodzkiego (1999), („Roczniki Humanistyczne”, 52:2004, z. 4 - Historia Sztuki).
