Katedra Teorii i Historii Muzyki Średniowiecza

Kierunki i charakterystyka badań

Od początku istnienia Katedry Teorii i Historii Muzyki Średniowiecza (1991) badania kierowane przez o. Prof. Józefa Ścibora koncentrowały się na zagadnieniach średniowiecznej teorii muzyki. Jest to tematyka wciąż mało znana nie tylko w kręgach profesjonalnych muzyków wykonujących muzykę średniowiecza, lecz także pośród muzykologów. Tymczasem dzięki wynikom badań nad teorią średniowieczną możemy uzyskać dostęp do wiedzy, bez której niemożliwe jest dzisiaj profesjonalne podejście do kompozycji wieków średnich: właściwe jej odczytanie, edycja, interpretacja itp.

Na terenach średniowiecznej Europy ścierały się ze sobą różne kultury muzyczne, które niosły zeBoecjusz.jpg sobą różne systemy dźwiękowe – niektóre z nich nie zachowały się do dziś, a znane są wyłącznie za pośrednictwem średniowiecznych traktatów muzycznych. Eklektyzm kultur muzycznych cechował środowisko, w którym działali muzycy i kompozytorzy tamtego czasu. Przeto początkowe badania Katedry koncentrowały się na uchwyceniu zależności pomiędzy różnymi kulturami muzycznymi Europy, ich wzajemnym oddziaływaniu, ze szczególnym uwzględnieniem muzycznej kultury greckiej. Stąd w publikacjach pierwszego okresu badań (do 2003 roku) tematyką dominującą są systemy muzyczne w kształcie, w jakim przekazują je nam traktaty teoretyczne. Najstarszym z nich jest oczywiście system grecki, tzw. systema teleion. Inny, niezwykle ciekawy system muzyczny, który funkcjonował na północy Europy (północna Galia), to system kwintowy, opisany w traktatach grupy enchiriadis, zwany często systemem enchiriadis. Został on niemal zupełnie wyparty w VIII i IX wieku i zastąpiony systemem greckim, który zaistniał w Europie w postaci zmodyfikowanej przez Gwidona z Arezzo. Znaczący wkład w rozwój myśli teoretycznej o muzyce, a jednocześnie kompozycji średniowiecznej, wniósł zakon Cystersów. Ich teoria i jej wpływ na śpiew Kościoła były tematami intensywnie eksplorowanymi przez o. Prof. J. Ścibora w jego wczesnych pracach naukowych.

Nowe perspektywy

Aktualne badania Katedry bazują na dotychczasowych osiągnięciach, ale idą dalej. Przedmiotem szczególnego zainteresowania jest sama średniowieczna kompozycja liturgiczna z wszystkimi jej Gradual_XI_wiek_Ad_te_levavi.jpguwarunkowaniami powstania – muzycznymi, teoretycznymi, ale także kulturowymi, społecznymi itd. Celem badań jest wypracowanie narzędzi służących do kompleksowej analizy kompozycji chorałowej w jej oryginalnym kształcie, która to analiza, jak dotąd, nie była traktowana jak autonomiczna dyscyplina muzykologiczna. Wymaga to, rzecz jasna, poszerzenia bazy źródeł liturgiczno-muzycznych oraz wprowadzenia nowych elementów analizy, właściwych dla kompozycji średniowiecznej. Pomocą służą tu nowe dyscypliny chorałowe: semiologia gregoriańska i modalność gregoriańska. Niezależnie od badań muzyczno-liturgicznych kontynuowane są w Katedrze prace nad traktatami o muzyce okresu karolińskiego, które wciąż dostarczają nam niezwykle cennych danych nie tylko o teorii i systemach muzycznych, lecz także o praktyce muzycznej, o tradycjach muzycznych, o sposobach notowania muzyki i jej przekazywaniu. Stanowią one uzupełnienie prac zmierzających ku stworzeniu modelu całościowo rozumianej analizy kompozycji chorałowej.

Średniowieczne traktaty muzyczne są również punktem wyjścia dla niedawno podjętych w Katedrze badań nad etosem kompozycji chorałowej. Zagadnienie to koresponduje z głównym, "analitycznym" nurtem, co więcej, jest jego istotnym elementem. Dotychczas nie zostało ono systematycznie i całościowo opracowane przez muzykologów (w literaturze fachowe znajdujemy jedynie prace przyczynkowe).

Opisanym celom i zamierzeniom służą inicjatywy współpracy i realizacja wspólnych projektów z innymi ośrodkami badawczymi. Katedra współpracuje ze środowiskiem Associazione Internazionale Studi di Canto Gregoriano oraz środowiskiem International Musicological Society, Study Group Cantus Planus poprzez uczestnictwo w międzynarodowych konferencjach. Jednym z ostatnich ich owoców jest przystąpienie Katedry do współtworzenia elektronicznej bazy Cantus, umożliwiającej dostęp do światowych zasobów ksiąg liturgicznych z terenów dawnego Imperium Karolińskiego.

 

Autor: Robert Bernagiewicz
Ostatnia aktualizacja: 15.09.2016, godz. 14:30 - Leszek Wojtowicz