Laureat Nagrody im. Ks. I. Radziszewskiego 2006

W różnorodnej działalności naukowej prof. Juliusza Domańskiego, filologa klasycznego ze specjalizacją neolatynistyczną, mediewistyka stanowi tylko jeden z jej przejawów. Niemniej jego prace w tej dziedzinie są tak doniosłe, że ich autora można nazwać też mediewistą.

prof. dr hab. Juliusz DomańskiJuliusz Domański urodził się w 1927 r. w Suchym Lipiu (woj. lubelskie). Maturę uzyskał w 1947 r. w Gimnazjum i Liceum dla Dorosłych w Krasnymstawie. W latach 1947-1951 odbył studia w zakresie filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim. W roku 1952 otrzymał magisterium (za mistrzów miał K. Kumanieckiego i A. Krokiewicza). Doktorat obronił na UW w 1965 r. na podstawie pracy De Philippo Callimacho elegicorum Romanorum imitatore (Wrocław 1966); promotor K. Kumaniecki, recenzenci M. Cytowska i M. Królikowski. Chociaż był to doktorat z filolologii klasycznej, praca dotyczyła właściwie neolatynistyki.

W latach sześćdziesiątych profesor S. Swieżawski zdołał nakłonić młodego filologa do uczestniczenia w prowadzonych w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk seminariach z późnośredniowiecznej filozofii, co zaowocowało intensywnym zainteresowaniem się mediewistyką. W roku 1973 Juliusz Domański habilitował się w IFiS PAN: na podstawie pracy Erazm i filozofia. Studium o koncepcji filozofii Erazma z Rotterdamu, Wrocław 1973, rec. H. Barycz, K. Kumaniecki, S. Swieżawski.

W latach 1952-1961 pracował jako redaktor w Instytucie Wydawniczym PAX w Warszawie, w latach 1962-1965 jako asystent w Zakładzie Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej IFiS PAN. Następnie pracował na etacie adiunkta (1966-1973) i jako adiunkt (1974-1983). W roku 1983 otrzymał stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w roku 1991 profesora zwyczajnego.

Praca naukowa J. Domańskiego nie ograniczała się ani do wspomnianego Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej, ani nawet do Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, gdzie przepracował 36 lat jako historyk kultury umysłowej i filozofii późnego średniowiecza. W obrębie Instytutu Filozofii i Socjologii PAN współpracował, zwłaszcza jako współwydawca tekstów łacińskich, z Zakładem Historii Filozofii Nowożytnej, a poza Instytutem z Zakładem, a potem Instytutem Historii Nauki i Techniki PAN.

Działalność dydaktyczna

W latach 1958-1959 Juliusz Domański prowadził lektorat języka łacińskiego dla młodszych pracowników naukowych.

Od 1972 r. prowadził wielokrotnie dla doktorantów wykłady na temat zasad redagowania prac naukowych.

W 1973/74 i w 1981/82 r. miał wykłady i seminaria z filozofii starożytnej i renesansowej na studium filozofii, wspólnym dla wszystkich doktorantów Polskiej Akademii Nauk.

Przez dwa lata, 1978/79 i 1979/80, prowadził dla doktorantów Instytutu Filozofii i Socjologii PAN seminarium z filozofii średniowiecznej na temat pogardy świata w średniowieczu i renesansie, posiłkując się przy tym wspólną lekturą tekstu De contemptu mundi humanisty Walentyna Ecka.

W r. akad. 1952/53 prowadził lektorat dawnego języka greckiego dla studentów filologii klasycznej UW.

W 1975 r. wygłosił cykl wykładów na temat pojęcia filozofii w średniowieczu i renesansie na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.

W 1978 r. podjął pracę dydaktyczną w Podyplomowym Studium Neolatynistycznym Uniwersytetu Łódzkiego. Wyjąwszy roczną przerwę, aż do 1988 r. czytał tam i objaśniał łacińskie teksty średniowiecznej i humanistycznej poezji oraz teksty scholastyczne, a także przedstawiał robocze wersje niektórych swoich później opublikowanych prac. Ta rozmaitość jego zajęć przyciągała słuchaczy niemal z całej Polski. Wśród nich znajdowali się młodsi pracownicy naukowi, bibliotekarze, archiwiści, a nawet nauczyciele łaciny w liceach.

W latach 1981/82-1986/87 wykładał sporadycznie na Wydziale Reżyserii w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie, gdzie przedmiotem wykładów w obrębie programu zwanego "filozoficzne tło wielkich epok teatru" były rozmaite problemy związane z pojęciami świata, czasu, sztuk wyzwolonych, filozofii i chrześcijaństwa.

W latach 1983/84-1986/87 wykładał kursorycznie filozofię starożytną w Filozoficzno-Teologicznym Kolegium oo. Dominikanów w Krakowie. W związku z tym zredagował skrypt pt. Filozofia starożytna, Kraków 1985.

Od 1985/86 do 1989/90 r. prowadził wykłady na tematy historycznofilozoficzne i parafilozoficzne na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej ATK w Warszawie.

W 1990 r. przez miesiąc był visiting professor Collège de France w Paryżu. Wygłoszone tam cztery wykłady zostały wydane jako La philosophie, théorie ou manière de vivre? Les controverses de l'Antiquité à la Renaissance, avec une Préface de P. Hadot, Fribourg Suisse-Paris 1966.

Od r. akad. 1992/93 pracuje na pół etatu jako profesor zwyczajny w Instytucie Filologii Klasycznej UW. Przedmiotem jego monograficznych wykładów są głównie tematy neolatynistyczne, ale w r. akad. 1996/97 miał też monograficzny wykład ze starożytnej literatury łacińskiej. Prowadził seminaria neolatynistyczne i latynistyczne. Przedmiotem jego wykładów była rozmaita tematyka, a odbiorcami różnorodni słuchacze.

Wieloletnia działalność dydaktyczna prof. Domańskiego zaowocowała również tym, że dziewięcioro swych uczniów doprowadził do magisterium. W Instytucie Filozofii i Socjologii PAN wypromował kilku doktorów.

Prof. Domański przedstawiał swe prace na krajowych i zagranicznych kongresach i sympozjach naukowych, m.in. wygłosił referat na Kongresie Filozofów Polskich w 1987 r. w Krakowie. W 1996 r. był członkiem komitetu organizacyjnego kongresu w Toruniu. Wygłosił referat na Międzynarodowym Sympozjum Filozofii Średniowiecznej w 1993 r. w Krakowie-Przegorzałach. W takim charakterze występował na międzynarodowej i interdyscyplinarnej Mediävistentagung w 1972 i 1978 r. w Kolonii. W 1996 r. uczestniczył w kolokwium renesansowym w Wolfenbüttel, a przedtem, w 1983 r., tamże w kolokwium z historii reformacji. Ponadto występował z referatami na sympozjach naukowych w Pradze (1978), w Neapolu i Florencji (1971, 1984) oraz w San Gimignano (1985).

Dorobek naukowy prof. Domańskiego - według bibliografii zebranej przez profesora M. Markowskiego - tylko do 1997 r, liczył prawie 140 pozycji bibliograficznych, napisanych w kilku językach. Można je dzielić w różny sposób. Biorąc pod uwagę formę literacką, wypada w nich wyróżnić pokaźną liczbę monografii, studiów i rozpraw naukowych, jeszcze więcej artykułów i komunikatów naukowych, wiele edycji tekstów filozoficznych. Dokonane przekłady tekstów filozoficznych stawały się później w niektórych przypadkach podstawą interpretacyjnych prac autorskich.

Jeśli chodzi o zawartość publikacji Juliusza Domańskiego, pisanych naturalnie w ogromnej większości po polsku, lecz sporadycznie także po niemiecku, po francusku, po włosku i przede wszystkim po łacinie, to ma ona dosyć dużą rozpiętość i tematyczną, i chronologiczną. Są wśród nich prace filologiczne, dotyczące zagadnień historycznoliterackich, prace z zakresu historii filozofii, a przede wszystkim kultury umysłowej starożytności, patrystyki, późnego średniowiecza i wczesnego renesansu włoskiego i polskiego. Kolejność, w jakiej się ukazywały, wskazuje na drogę od filologii do historii kultury umysłowej i filozofii. Sporą wreszcie ich liczbę można zakwalifikować jako prace na temat trwania i recepcji kultury antycznej w czasach postarożytnych.

Specjalizując się w neolatynistyce, prof. Domański zainteresował się przede wszystkim początkami recepcji włoskiego humanizmu renesansowego w Polsce - najpierw działającym w Krakowie Fillippo Buonaccorsim, zwanym Kallimachem, poeta i prozaikiem łacińskim. Nie pominął też spornego zagadnienia formacji humanistycznej Grzegorza z Sanoka, którego sylwetkę filozoficzną ukazał w kategoriach wyobrażeń piętnastowiecznych humanistów włoskich o filozofii, a w krótkim artykule ukazał stosunek Kallimacha do Uniwersytetu Krakowskiego.

Najwięcej uwagi poświęcił jednak Erazmowi z Rotterdamu. Punktem wyjścia był przekład czterech jego dzieł na tematy religijno-filozoficzne, wydanych w dwu osobnych książkach. W pierwszej z nich scharakteryzował Erazma jako wskrzesiciela modelu kultury chrześcijańskiej z okresu patrystyki, w drugiej poprzestał na charakterystyce i komentarzu do przełożonego dzieła. W ślad za translacjami przyszły samodzielne interpretacje myśli Erazmiańskiej. W rozprawie Erazm i filozofia starał się ukazać, co Erazm, nazywający chrześcijaństwo "filozofią Chrystusa", rozumiał przez filozofię. W następnych latach zajmował się nadal różnymi aspektami myśli Erazmiańskiej. Biorąc pod uwagę treści Biblii i metodę jej wykładu, wskazał na różnice pomiędzy chrześcijańskim humanizmem Tomasza z Akwinu i chrześcijańskim humanizmem Erazma z Rotterdamu.

Dogłębniejsze poznanie poglądów Filipa Kallimacha i Erazma z Rotterdamu uświadomiło prof. Domańskiemu potrzebę bliższego zajęcia się problematyką dotyczącą zetknięcia się scholastyki i piętnastowiecznego humanizmu renesansowego. Na obszernym tle historycznym zaczął badać metafilozoficzne teorie antyczne, scholastyczne i humanistyczne. Zwiastunem jego zainteresowań w tej dziedzinie było wydanie z obszernym komentarzem krakowskiego sofizmatu o rzekomej wyższości retoryki nad dialektyką i inne prace o scholastycznym i humanistycznym rozumieniu filozofii oraz o roli tego rozumienia w kształtowaniu kultury umysłowej. Studia cząstkowe, a przede wszystkim monografię o Erazmowej koncepcji filozofii wykorzystał potem w monografii poświęconej dwu pojęciom filozofii, które prześledził od Platona do neoplatoników florenckich, Erazma i Melanchtona, a które umownie nazwał "scholastycznym" i "humanistycznym". Również po opublikowaniu tej monografii nadal rozpatrywał bardziej szczegółowe zagadnienia metafiloficzne, a mianowicie problematykę praktycyzmu etycznego, osobowości filozofa w XIV i XV w., scholastyki jako formacji umysłowej i kultury pisarskiej.

Poza problematyką metafilozoficzną prof. Juliusz Domański w swojej twórczości piśmienniczej podejmował inne szczegółowe zagadnienia. Do najważniejszych należy sprawa godności, nędzy, wolności i w ogóle kondycji człowieka, problem kontemplacji i działania. Kilka prac poświęcił też filozofii Arystotelesa.

Pracom historycznofilozoficznym i metafilozoficznym towarzyszyły sporadycznie prace bliższe dziejom literatury niż filozofii. Poza wspomnianymi już pracami zajmującymi się teorią i praktyką przekładu w łacińskiej kulturze pisarskiej były też takie, które dotyczyły praktyki naśladownictwa literackiego lub form łacińskiego pisarstwa średniowiecznego. Nową i stosunkowo niedawną dziedziną zainteresowań Juliusza Domańskiego stała się idea tekstu jako uobecnienia. W pracach jej poświęconych śledzi on starożytne, średniowieczne i wczesnorenesansowe refleksje nad trwaniem myśli i przeżyć, a także samej osobowości człowieka - mimo przemijania biologicznego - w jego własnej bądź cudzej o nim twórczości pisarskiej.

Dla poznania średniowiecznej filozofii w Polsce prof. Domański zasłużył się bardzo nie tylko wyżej wspomnianymi przekładami tekstów filozoficznych i charakterystyką wpływu Filipa Kallimacha na Grzegorza z Sanoka i na Uniwersytet Krakowski. Do tego doszły jeszcze trzy obszerne książki. Pierwsza, 700 lat myśli polskiej, to wydana w 1978 r. antologia reprezentatywnych średniowiecznych tekstów z zakresu polskiej filozofii i myśli społecznej od XIII do XV w. Druga, Początki humanizmu (Wrocław 1982), ukazała się jako IX tom znanej serii Dzieje filozofii średniowiecznej w Polsce. Poświęcona głównie początkom humanizmu w Europie i Polsce, stanowi ona ważne dopełnienie problematyki poruszanej w pozostałych tomach tej serii. Trzecia z wymienionych książek, Zarys dziejów filozofii w Polsce. Wieki XIII-XV (Warszawa 1990), sięga początków polskiej filozofii XIII w., ale głównie zajmuje się myślą filozoficzną XIV i XV stulecia. Oprócz tego trzeba jeszcze uwzględnić prace dotyczące takich szczegółowych zagadnień, jak życie aktywne i kontemplacyjne w ujęciu mistrzów krakowskich, ich praktycyzm i powiązanie z myślą praską.

Oddzielne publikacje poświęcił prof. Domański inauguracyjnej mowie retorycznej i problematyce tolerancji religijnej w pismach Stanisława ze Skarbimierza, kazaniu Piotra Skargi po bitwie pod Byczyną, takim postaciom jak Marcin Czechowic, Paweł z Worczyna, Jan z Ludziska i Adam z Bochymia. Pisał też o uniwersalnym i partykularnym charakterze polskiej filozofii średniowiecznej. Zajmował się recepcją pism Marsyliusza Ficino w Polsce w XV i XVI w. i formami literatury myślicielskiej późnego średniowiecza.

Sporadycznie wchodził na teren badań nad reformacją. Czynił to nie tylko jako współwydawca i tłumacz wymienionych wyżej łacińskich tekstów polskich i obcych pisarzy reformacyjnych, ale i jako autor dwu indywidualnych prac własnych, dla których punktem wyjścia była osoba i dzieło Erazma.

Nie stronił od recenzowania innych autorów, polskich i zagranicznych. Opublikował recenzje książek i prac edytorskich lub przekładowych takich uczonych, jak M. Plezia, K. Kumaniecki, E. Jędrkiewicz, Ch. Dawson, H. Szelest, L. Joachimowicz, M. Brożek, E. Garin, E. Gössmann, T. Lupo, J. Drewnowski, C. Asso i dzieł zbiorowych. Jest także autorem wstępów, przedmów i posłowi do różnych publikacji. Trzem zmarłym filologom klasycznym: Tadeuszowi Since, Kazimierzowi Kumanieckiemu i Marianowi Plezi, poświęcił osobne biogramy i wspomnienia, próbując scharakteryzować częściowo lub całościowo ich twórczość. Na osobną wzmiankę zasługuje też relacja o roli, jaką w jego życiu naukowym odegrał Stefan Swieżawski.

Prof. J. Domański jest członkiem kilku towarzystw naukowych. Już w latach 1952-1954 należał do Polskiego Towarzystwa Filologicznego. Po dłuższej przerwie wstąpił do niego znowu w 1977 r. Na członka International Society for the History of Rhetoric powołano go w 1979 r. po wygłoszeniu na sesji plenarnej referatu o Erazmie. Członkiem Polskiego Towarzystwa Filozoficznego jest od 1980 r. Członkostwo w Towarzystwie Popierania i Krzewienia Nauk otrzymał w 1989 r. Po reaktywowaniu Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie został w roku 1996 jej członkiem korespondentem.

Członkostwo w komitetach redakcyjnych stanowi osobny dział bogatej działalności naukowej J. Domańskiego. W takim charakterze występuje on w międzynarodowym komitecie w Hadze, wydającym Opera omnia Erasmi Rotterdami, w zespole redakcyjnym "Mediaevalia Philosophica Polonorum", Monumenta musicae in Polonia i "Odrodzenia i Reformacji w Polsce". Jest przewodniczącym rady redakcyjnej "Przeglądu Filozoficznego", członkiem komitetu naukowego monumentalnego wydawnictwa Catalogus codicum manuscriptorum medii aevi Latinorum qui in Bibliotheca Jagellonica Cracoviae asservantur. Bedąc redaktorem naukowym pierwszego tomu tego katalogu, wywarł poważny wpływ na jego kształt. Najbardziej był wszakże związany, od jego zaistnienia, ze znanym czasopismem "Studia Mediewistyczne". Przyczynił się walnie do ukształtowania jego profilu i poziomu naukowego. Od 1960 r. był sekretarzem naukowym, od 1973 r. - zastępcą redaktora naczelnego, a w latach 1983- 1987 redaktorem naczelnym tego czasopisma. Przez cały czas jest członkiem jego komitetu redakcyjnego. Mając od ukończenia studiów do czynienia z działalnością redakcyjną i wydawniczą, przyczynił się walnie w każdym z wymienionych czasopism i serii wydawniczych do udoskonalenia ostatecznej szaty edytorskiej.

Wcześnie zauważono wyśmienitą działalność redaktorską i naukowo-piśmienniczą J. Domańskiego. Świadczą o tym m. in. przyznane mu nagrody. Już jako młody pracownik Instytutu Wydawniczego PAX za swoje prace redaktorskie otrzymał w 1954 r. Nagrodę Młodych im. Włodzimierza Pietrzaka. W czasie wieloletnej pracy w Instytucie Filozofii i Socjologii uzyskał aż trzy nagrody sekretarza naukowego PAN. Jedna z nich była nagrodą indywidualną za książkę na temat początków humanizmu. Jedną z nagród zespołowych przyznano mu za monumentalne dzieło 700 lat myśli polskiej, a drugą za książkę pt. Zarys dziejów filozofii w Polsce.

Z powyższej pobieżnej charakterystyki naukowej działalności J. Domańskiego wynika, że jego zainteresowania były bardzo szerokie. Będąc dobrym filologiem łaciny klasycznej, pisze w tym języku jako jeden z nielicznych w drugiej połowie XX w. Już w tym względzie przysłużył się dobrze Instytutowi Filozofii i Socjologii PAN, któremu przez 36 lat oddawał bez reszty swój wielki talent i niespożyte siły umysłowe. Swoje wykształcenie filologiczne spożytkował dobrze w swoim miejscu pracy. Jest to zauważalne w starannie wydanych licznych tekstach, w wielu wspaniałych przekładach i w doskonałej pracy redakcyjnej wielu prac innych autorów. Poza dobrą znajomością języka nie mogło to nastąpić bez mistrzowskiego opanowania sztuki edytorskiej i translatorskiej i bez wrodzonej trafnej intuicji.

Prof. Domański, będący z wykształcenia filologiem klasycznym i poświęcający sporo czasu neolatynistyce, uprawiał także historię filozofii, ale zajmował się raczej jej obrzeżami niż doksografią. Tą działalnością wypełnił lukę, pominiętą przez doksografów posiadających pełne wykształcenie filozoficzne. Pozostawił trwałe ślady w historiografii filozofii późnego średniowiecza i piętnastowiecznego humanizmu renesansowego. Ostatnio można zauważyć jego powrót do filologii klasycznej. Jego metafilozoficzne publikacje sięgają czasowo od starożytności poprzez średniowiecze aż do humanizmu renesansowego, a w nielicznych przypadkach nawet do czasów nowożytnych i współczesnych. Dotyczą zarówno filozofii polskiej, jak i europejskiej. Teksty opublikowane przez prof. Juliusza Domańskiego świadczą o jego wielkości jako uczonego. Zapewniły mu trwałe miejsce w nauce nie tylko polskiej, ale i światowej.

Wręczając prof. Juliuszowi Domańskiemu - Viro nobilissimo et docto - "Księgę Pamiątkową - Acta Mediaevalia (XII: 1999)" ks. prof. bp Stanisław Wielgus powiedział, że był on zawsze "przykładem niesłychanie kompetentnego naukowo, twórczego i bezwzględnie uczciwego uczonego, a jego publikacje, nawet te najdrobniejsze, stanowią od lat i niezmiennie - cenny i całkowicie twórczy wkład do historii nauki; co więcej, do historii cywilizacji euroatlantyckiej, którą on rozumie jak mało kto ze współczesnych i której fundamentalne wartości przyjął za własne, służąc im przez całe życie. Komitet Redakcyjny Acta Mediaevalia czuje się zaszczycony, że z okazji 70-lecia Urodzin Profesora Juliusza Domańskiego może Mu poświęcić niniejszy tom, składając w ten sposób swój hołd autentycznemu Uczonemu i prawemu Człowiekowi".

Zarząd Towarzystwa Naukowego KUL, zgadzając się w pełni z tą oceną, przyznał w roku 2006 Profesorowi Juliuszowi Domańskiemu Nagrodę im. Księdza Idziego Radziszewskiego za całokształt dorobku naukowego w duchu humanizmu chrześcijańskiego.

Oprac. ks. M. Ciszewski
na podstawie M. Markowski, Juliusz Domański, "Studia Mediaevalia" XII(1999), 13-35.

Autor: Stanisław Sarek
Ostatnia aktualizacja: 05.04.2008, godz. 20:21 - Stanisław Sarek