Chciałabym się dowiedzieć, do jakiej części mowy zaliczymy wyraz "maksimum", biorąc pod uwagę np. kontekst zdania: "Uczniowie napisali tekst na maksimum swoich możliwości". Czy uznamy ten wyraz za liczebnik nieokreślony? 

 

Wyraz maksimum oznacza ‘najwyższy stopień, największą do osiągnięcia liczbę, wartość czegoś, punkt szczytowy’ i w tym znaczeniu występuje również w podanym przez Panią zdaniu. Według słowników jest rzeczownikiem w rodzaju nijakim, którego forma w l. poj. się nie zmienia. Zmieniają się tylko formy l. mn. Biorąc pod uwagę znaczenie tego wyrazu, możemy się zastanawiać, czy nie mógłby być liczebnikiem (tzw. liczebnikiem nieokreślonym, czyli inaczej niewłaściwym – podającym przybliżoną wielkość, ilość czegoś), który powstał w wyniku procesu numeralizacji, tj. zmiany kategorii z rzeczownika na liczebnik. Jednak również rzeczowniki mogą oznaczać miarę i ilość, np. połowa, część, litr. Przykładem liczebnika powstałego w wyniku numeralizacji jest leksem szereg, który w połączeniu z rzeczownikiem może oznaczać przybliżoną ilość czegoś. Istotny będzie też test odmiany przez liczbę. Jak wiadomo, liczebniki w większości (nie wszystkie) odmieniają się przez przypadki, lecz nie przez liczbę. W wyrażeniu szereg ustaw, które znaczy ‘jakaś liczba ustaw’, wyraz szereg nie może wystąpić w l. mn. Kiedy postawi się go w l. mn., zmieni znaczenie na rzeczownikowe, tj. szeregi ustaw ‘dokumenty będące ustawami ustawione w szeregi’. Jednak liczebniki tysiąc, milion i podobne mogą występować w l. mn.

Jeśli odnieść powyższe rozważania do wyrazu maksimum w podanym przykładzie zdania, możemy zauważyć częściową analogię. Najważniejszy, prócz znaczenia, wydaje się fakt, iż w zdaniu powyższym trudno wyobrazić sobie słowo maksimum w liczbie mnogiej: *maksima możliwości. Należy jednak zwrócić uwagę na pewną różnicę: nie zachodzi tu zmiana znaczenia, tak jak w wypadku leksemu szereg w l. mn. Jak pokazują przykłady Narodowego Korpusu Języka Polskiego (NKJP), słowo maksimum występuje w l. mn. tylko w dyskursie naukowym i ekonomicznym: maksima aktywności rojów meteorów, maksima stanów wody, maksima i minima cen.

Jeszcze jednym argumentem za przynależnością słowa maksimum do kategorii liczebnika może być brak możliwości występowania leksemu maksimum z tzw. operatorami adnumeratywnymi (zwanymi też modalizatorami), np.: blisko, bez mała, niespełna, przeszło, z górą. Służą one przybliżonej charakterystyce ilościowej, ale z tego właśnie powodu (by nie dublować znaczenia przybliżoności) nie mogą stać obok liczebników niewłaściwych ze względów składniowych lub znaczeniowych, np. * bez mała trochę, *przeszło kilka, *blisko kilka, *niespełna maksimum, *z górą maksimum.

Poza tym liczebniki łączą się z rzeczownikiem w dopełniaczu, co w wypadku wyrażenia maksimum możliwości jest spełnione. Jednak również rzeczowniki mogą się łączyć z innymi rzeczownikami w dopełniaczu.

Reasumując – znaczenie, nieodmienność przez liczbę (przynajmniej w określonych związkach, ale możliwość zastosowania liczby mnogiej w tekstach naukowych i ekonomicznych), niemożność zestawiania z operatorami adnumeratywnymi, połączenie z rzeczownikiem w dopełniaczu mogą prowadzić do wniosku, że rzeczownik maksimum uległ przekształceniu w liczebnik niewłaściwy. Jednakże te same argumenty nie wykluczają  tego, że mamy do czynienia z rzeczownikiem.

Autor: Natalia Sosnowska
Ostatnia aktualizacja: 07.05.2012, godz. 11:57 - Magdalena Smoleń-Wawrzusiszyn