Sztuka kościelna obejmuje dzieła powstałe z inspiracji lub mecenatu Kościoła. Były one przeznaczone do wystroju wnętrz kościelnych lub służyły jako utensylia w sprawowanych obrzędach liturgicznych. W szerszym rozumieniu chodzi również o wszelkie konteksty, które tworzą wielofunkcyjną przestrzeń sakralną związaną z posłannictwem Kościoła katolickiego. Sztuka ta jest przede wszystkim formą zapisu określonych treści, inspirowanych nauką chrześcijańską. Niekiedy zapis ten nabiera charakteru dokumentu ilustrującego ważne wydarzenia epoki. Ponad dwadzieścia wieków trwa swoiście rozumiana teofania przez sztukę. Spuścizna ta, jako patrymonium artystyczne, jest przedmiotem badań Katedry Historii Sztuki Kościelnej KUL.

Jej powstanie łączy się z powojennym okresem dziejów i rozwojem Sekcji Historii Sztuki KUL (od 2000 roku Instytut Historii Sztuki). Rada Wydziału Nauk Humanistycznych 12 kwietnia 1957 roku powołała Katedrę Sztuki Kościelnej (w roku 1965 zmieniono nazwę na: Katedra Historii Sztuki Kościelnej), której kierownictwo powierzono ks. dr Władysławowi Smoleniowi (do 1986). W 1958 roku reaktywowano Zbiory Sztuki, które dały początek późniejszemu Muzeum Uniwersyteckiemu im. ks. Jana Władzińskiego. Ze względu na unię personalną kierownika katedry i dyrektora muzeum dzieje obydwu placówek splotły się, chociaż zdecydowanie odmienne było i jest ich funkcjonowanie. W latach 1986-1989 kierował katedrą, dojeżdżając z Krakowa, ks. doc. dr hab. Jan Kuś (1920-1989). Wówczas wprowadzono nowy przedmiot studiów – ikonografię chrześcijańską. W jego spuściznie spotykamy opracowania z dziejów Kościoła krakowskiego (klasztorów, zakonów i szpitali) oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego. Poza tym szereg opracowań poświęcił on losom Polaków i ich kultury w okresie rozbiorów i pod okupacją hitlerowską na ziemi cieszyńskiej. Po nagłej śmierci ks. dr. hab. Jana Kusia w 1989 roku przez trzy lata katedra nie była obsadzona, a jej kuratorem była prof. dr hab. Barbara Filarska. W 1992 roku kierownictwo katedry powierzono ks. dr hab. Ryszardowi Knapińskiemu (stanowisko profesora KUL od 1995, od 2000 tytuł prof. i od 2004 prof. zwycz.), który wprowadził nowe tematy w obszary badawcze katedry.


ks. prof. dr hab. Ryszard Knapiński
 
W pierwszym okresie nauczania charakterystyczne było kumulowanie wielu przedmiotów. Tak więc ks. prof. Władysław Smoleń prowadził wykłady z historii sztuki średniowiecznej polskiej, ze wstępu do historii sztuki oraz z muzealnictwa i ochrony zabytków. Jego własne badania obejmowały polską sztukę średniowieczną ze szczególnym uwzględnieniem przedstawień Maryjnych i Chrystusa. Nowością było wprowadzenie jako podstaw metodologicznych warsztatu historyka sztuki, odrębnego przedmiotu – nauki pomocnicze historii sztuki.
Po objęciu katedry przez ks. prof. Ryszarda Knapińskiego przedmiotem badań były zabytki sztuki romańskiej związane z Płockiem (Credo Apostolorum w romańskich Drzwiach Płockich, Iluminacje romańskiej Biblii Płockiej). Główne zainteresowania pracowników katedry obejmują sztukę dawną. Z nią wiąże się bogata tematyka wykładu kursowego (Ikonografia chrześcijańska), trwającego dotąd przez trzy semestry. Są w nim ukazywane procesy współtworzące ikonografię w ujęciu rozwojowym – od powstania archetypu, poprzez jego długie trwanie, aż do zaniku w niektórych przypadkach (związek z patrociniami i kultem świętych). Do połowy lat 90. rozszerzono pole badawcze na zagadnienia związane z problematyką ikonografii Credo w sztuce europejskiej od początków chrześcijaństwa do soboru trydenckiego (zob.: Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do soboru trydenckiego, red. R. Knapiński, Lublin 1997). W polskiej literaturze z zakresu historii sztuki problematyka ta była rzadko podejmowana. Następnie podjęto studia nad ikonografią hagiograficzną w rozległym przedziale czasowym ze szczególnym uwzględnieniem świętych polskich (zob.: Polscy święci w sztuce, w: Nasi święci. Słownik hagiograficzny polskich świętych, red. A. Witkowska, Poznań 1995, s. 605-639).
Jednym z ważniejszych aspektów badawczych jest problem prawdziwości i autentyczności wizerunków hagiograficznych. Ich hermeneutyka obejmuje zagadnienie portretu i idealizacji wyobrażenia w relacji do różnorodnych przejawów kultu, szczególnie w związku z beatyfikacjami i kanonizacjami z uwzględnieniem tzw. teatrum canonizationis. Nowością w badaniach było ukazanie związku ikonografii z patrociniami kościołów i katedr polskich na europejskim tle sztuki Kościoła powszechnego.

Obchody millenium męczeńskiej śmierci i kanonizacji św. Wojciecha (1997 i 1999) zainspirowały badania nad ikonografią wojciechową w sztuce polskiej i europejskiej jako wyrazem trwania wielowiekowej tradycji kultu tego patrona Europy (zob.: Dziedzictwo kultu Świętego Wojciecha, red. R. Knapiński, Lublin 1998). W dalszej kolejności tematyka badawcza objęła szeroko zakrojone studia nad ikonografią patrociniów współczesnych polskich katedr i konkatedr w powiązaniu ze sztuką europejską i spuścizną kultową Kościoła (zob.: R. Knapiński, Titulus ecclesiae. Ikonografia wezwań współczesnych kościołów katedralnych w Polsce, Warszawa 1999). Refleksja nad tą problematyką wyznaczyła perspektywę badawczą na szereg lat. Obejmuje ona ikonografię hagiologiczną, której przedmiotem jest nie tylko ukazanie relacji przedstawień obrazowych z żywotami świętych (hagiografia), ale także wskazanie wielorakich kontekstów kształtujących tę ikonografię. W realizacji tych badań bardzo ważne okazały się kontakty z prof. Klausem Herbersem, kierującym Mittelalterliches Seminar Uniwersytetu w Nürnberg-Erlangen, a zwłaszcza uczestnictwo w prowadzonym przez niego programie badawczym Neue Forschungen zu hagiographischen Fragen. Współpraca ta objęła także inne pola badawcze takie, jak np. pielgrzymki do św. Jakuba w Composteli, co zaowocowało niemiecko-polskim sympozjum naukowym (pokłosiem są dwie książki: Od Apostoła do Patrona pielgrzymów. Ikonografia św. Jakuba w Polsce, w: Kult św. Jakuba Większego Apostoła w Europie środkowowschodniej, red. R. Knapiński, Lublin 2002, s. 241-267; Vom Apostel zum Pilgerpatron. Die Ikonographie des hl. Jakobus in der polnischen Kunst, w: Der Jakobuskult in Ostmitteleuropa. Austausch – Einflüsse – Wirkungen, red. K. Herbert, D. Bauer, Tübingen 2003, s. 93-111).

Obok prac z zakresu ikonografii hagiograficznej i hagiologicznej, w katedrze opracowuje się szersze studium z zakresu teorii obrazu, jaką przez stulecia wypracowało chrześcijaństwo (zob.: Sztuka chrześcijańska, w: Leksykon Teologii Fundamentalnej, red. M. Rusecki, K. Kaucha, I. S. Ledwoń, J. Mastej, Lublin-Kraków 2002, s. 1171-1187). Tematyka ta zawiera się w haśle Fides ex visu, które na płaszczyźnie teologii znajduje swój korelat w stwierdzeniu Fides ex auditu. Tej problematyce poświęcony jest wykład monograficzny zatytułowany: Obraz w przekazie wiary (zob.: Po co Kościołowi obrazy? „Nauka” 2005, nr 3, s. 139-165.).
 
Na seminariach, szczególnie magisterskim i doktoranckim, podejmowane są zarówno zagadnienia związane z zabytkami, jak również z najnowszą sztuką kościelną, wystrojem kościołów czy z opracowaniem monografii wybitnych artystów (np. Gustaw Zemła). Prawie pół wieku działalności dydaktycznej Katedry Historii Sztuki Kościelnej zaowocowało ponad 180 pracami magisterskimi i 18 doktorskimi (wiele z nich ukazało się drukiem). Na podkreślenie zasługuje praca asystentów zaangażowanych w dydaktykę i prowadzących własne badania, związane z przygotowywanymi rozprawami. Organizują oni objazdy naukowe, przygotowują letnie obozy, a przede wszystkim prowadzą praktyki specjalistyczne. Pracujące na stanowiskach adiunktów katedry, dr Stanisława Gomuła († 1995) i dr Bożena Noworyta-Kuklińska, przez wiele lat prowadziły w różnych rejonach Polski badania inwentaryzacyjno-zabytkoznawcze w zakresie sztuki sakralnej. Ich osiągnięciem jest m. in. doprowadzona do końca inwentaryzacja zbiorów Muzeum Archidiecezjalnego w Przemyślu i Muzeum Prowincji o.o. bernardynów w Leżajsku.


Omawiając dorobek Katedry Historii Sztuki Kościelnej, nie można pominąć kształcącej roli Muzeum Uniwersyteckiego, utworzonego przez senat w 1932 roku. Chociaż jest ono samodzielną placówką, formalnie niezależną od struktur Instytutu Historii Sztuki, to jednak tradycyjnie funkcję dyrektora pełni kierownik Katedry Historii Sztuki Kościelnej. Muzeum stanowi rodzaj laboratorium dydaktyczno-badawczego: tu odbywają się ćwiczenia i praktyki dla studentów (dr Andrzej Frejlich, dr Aneta Kramiszewska, dr Beata Skrzydlewska). W metodyce są wdrażane nowoczesne metody prowadzenia dokumentacji muzealnej w oparciu o digitalizację danych. Z inicjatywy kierownika katedry została wyposażona sala komputerowa, dostępna dla pracowników naukowych i dydaktycznych instytutu. Profil badawczy katedry dopełnia utworzona w 2003 roku Pracownia Chrześcijańskiej Ikonografii Porównawczej (dr Marcin Pastwa), której kuratorem jest kierownik katedry.

Autor: Ireneusz Marciszuk
Ostatnia aktualizacja: 27.09.2013, godz. 15:20 - Ireneusz Marciszuk