Dr Paweł Skuczyński
Uniwersytet Warszawski
Etyka zawodowa a źródła współczesnych kryzysów
Etyka zawodowa od kilku dziesięcioleci staje się coraz bardziej popularna zarówno jako element praktyki wykonywania zawodów przede wszystkim zaliczanych do kategorii profesji, jak i przedmiot zainteresowania nauki, głównie etyków i prawników. W ramach badań nad etyką zawodową formułuje się dwa podstawowe rodzaje teorii. Po pierwsze, ujmujące jako źródło obowiązków zawodowych szczególne relacje występujące między profesjonalistą a osobami, na rzecz których świadczy on usługi (klienci, pacjenci). Po drugie, przyjmujące, iż takim źródłem są pełnione przez profesjonalistów role zawodowe, dla których właściwe są określone rodzaje czynności zawodowych, funkcje w systemie zawodów oraz szczególne oczekiwania społeczne.
Najnowsze propozycje teoretyczne, sformułowane na gruncie etyki prawniczej, ale posiadające także wymiar ogólny, rozwijają założenia teorii odwołujących się do ról zawodowych poprzez wyznaczenie dla każdej z takich ról centralnych dla nich celów i wartości oraz podporządkowanie im obowiązków zawodowych wykonywanych w ramach danej roli. Płaszczyzny te – społeczna i deontologiczna – uzupełniane są o płaszczyznę moralną, na której formułowana jest uniwersalna podstawa wszelkich etyk zawodowych, tj. zasada odpowiedzialności za wykonywaną przez profesjonalistę praktykę. Zasada ta odwołuje się do rozumienia odpowiedzialności, które wykracza poza odpowiedzialność społeczną za niewykonywanie obowiązków zawodowych i negatywne skutki wykonywania czynności zawodowych. Odpowiedzialność jest tu rozumiana jako pewna władza sądzenia umożliwiająca takie wykonywanie zawodu, które służy podtrzymywaniu i rozwijaniu praktyki, w ramach której ono się odbywa.
Współczesne kryzysy, przede wszystkim ekonomiczne, spowodowane są przede wszystkim przez załamania w ramach poszczególnych praktyk składających się na funkcjonowanie całego systemu gospodarczego, jak na przykład profesjonalnego audytu w 2001 roku, czy profesjonalnej bankowości inwestycyjnej w 2008 roku. Jest to znaczna różnica w stosunku do typowych kryzysów związanych ze zjawiskiem nadprodukcji. Przyczyną tych różnic są przemiany gospodarki rynkowej między innymi w zakresie wypierania znaczenia struktury właścicielskiej przez kadrę zarządzającą oraz zwiększenia roli planowania i przewidywania procesów gospodarczych. Przemiany te zwiększają rolę profesjonalistów.
Moralne podstawy etyki zawodowej wszelkich profesji, które wyrażone są w zasadzie odpowiedzialności za wykonywaną praktykę oznaczają, że przy wykonywaniu poszczególnych czynności zawodowych należy brać pod uwagę nie tylko ich techniczną poprawność, ale również stosunek do całości praktyki i jej rozwoju. Jeśli prawdziwa okazałby się teza, iż przyczyną współczesnych kryzysów ekonomicznych jest zignorowanie tej płaszczyzny etyki zawodowej, to konieczne stałoby się zarówno rozwijanie tak rozumianej perspektywy etyki zawodowej, jak i poszukiwanie jej związków z klasyczną tezą dotyczącą związków etyki protestanckiej i źródeł gospodarki kapitalistycznej.
