PORADNIK DLA KLIENTÓW
W celu prawidłowego i szybkiego przeprowadzenia obliczeń Ośrodkowi powinny być dostarczone dane w odpowiedniej formie. Do tego celu można wykorzystać dostępne w Ośrodku specjalne arkusze do wpisywania danych.
W zbiorze danych możemy wyróżnić zmienne (ang. variables) oraz przypadki (ang. cases).
Zmienne możemy najogólniej określić, jako cechy, które mogą przyjmować różne wartości. Zmienne wyrażone są na pewnej skali pomiarowej, którą możemy zakwalifikować do określonej kategorii. Praktycznie do celów obliczeniowych wystarczająca jest uproszczona klasyfikacja Stevensa skal pomiarowych, w której możemy wyróżnić skale:
- nominalne,
- porządkowe,
- przedziałowe i stosunkowe.
Skala nominalna jest najprostszą skalą (przez niektórych nie jest traktowana nawet jako skala) i obejmuje te cechy, których wartości możemy tylko przyporządkować do określonej kategorii. Takimi cechami są np. płeć, rodzaj grupy badawczej, miejscowość urodzenia itp. Zmiennymi mogą być także dane tekstowe np. imiona i nazwiska osób, nazwy pojazdów, nazwy miejscowości itp.
W przypadku skali porządkowej możemy dodatkowo uporządkować wartości i stwierdzić, która jest mniejsza, a która większa. Z tą skalą mamy do czynienia wtedy, kiedy pomiarami są rangi lub kiedy nie jesteśmy pewni co do wielkości różnicy między poszczególnymi wartościami danej zmiennej. Typowym przykładem takiej skali jest poziom wykształcenia (podstawowe, średnie, wyższe)
W skali przedziałowej możemy natomiast powiedzieć, o ile wartości danej zmiennej różnią się. Na zmiennych w tej skali możemy wykonywać wszystkie działania arytmetyczne. Wszystkie wielkości fizyczne są wyrażone na skali tego typu np. czas reakcji, wzrost, wiek, ze zmiennych typowo psychologicznych - iloraz inteligencji, wyniki standaryzowanych skal testów psychologicznych itp.
Przypadki możemy określić jako jednostki, na których dokonujemy pomiaru wartości zmiennych. W badaniach psychologicznych takimi jednostkami są zazwyczaj odpowiedzi (wyniki) jednej osoby . W innych badaniach takimi jednostkami mogą być np. szkoły, miasta, egzemplarze określonych rzeczy, zwierzęta laboratoryjne itp. Przykładowo zbiór danych złożony ze stu przypadków może być zbiorem pomiarów stu studentów albo stu telewizorów albo też zbiorem pomiarów dotyczących stu myszy.
Wartości wszystkich zmiennych, także tych nominalnych, powinny być podane dla każdego przypadku. Każda zmienna nominalna powinna być zakodowana przy pomocy kolejnych liczb naturalnych.
Rozpatrzmy zestaw danych składający się ze zmiennych nominalnych: liczby porządkowej, płci i numeru grupy badawczej oraz zmiennych przedziałowych: sześciu wyników testu psychologicznego oraz wieku. Klucz kodowania zmiennych może wyglądać następująco:
| Numer zmiennej | Nazwa | Wartości |
| 1 | Lp | kolejne liczby naturalne |
| 2 | Płeć | 1 - mężczyzna |
| 3 | Grupa | 1 - eksperymentalna |
| 4 - 9 | Item1 do Item6 | skala od 1 do 7 |
| 10 | Wiek | w latach, skala od 10 do 25 |
Jeśli pomiarów dokonano na 8 osobach, zbiór danych będzie składał się z 10 kolumn (zmiennych) oraz 8 wierszy (osób) :
| Lp | Płeć | Grupa | Item1 | Item2 | Item3 | Item4 | Item5 | Item6 | Wiek |
| 1 | 1 | 1 | 1 | 3 | 5 | 5 | 4 | 3 | 21 |
| 2 | 1 | 1 | 2 | 3 | 3 | 4 | 4 | 1 | 22 |
| 3 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | 1 | 25 |
| 4 | 1 | 1 | 3 | 4 | 5 | 4 | 5 | 2 | 22 |
| 5 | 1 | 2 | 3 | 3 | 4 | 2 | 2 | 2 | 23 |
| 6 | 2 | 2 | 0 | 0 | 4 | 3 | 1 | 4 | 23 |
| 7 | 0 | 2 | 3 | 2 | 2 | 1 | 1 | 1 | 20 |
| 8 | 1 | 2 | 4 | 3 | 3 | 2 | 2 | 1 | 21 |
W powyższym zbiorze występują wartości symbolizujące brak danych. Osoba 6. nie udzieliła odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie, natomiast osoba 7. nie wypełniła w kwestionariuszu rubryki dotyczącej płci. Wartościami oznaczającymi braki są zera dla zmiennej płeć i zmiennych item1 do item6. Pozostałe zmienne nie posiadają ustalonych takich symboli.
Wartości brakujące mogą symbolizować dowolne, byle na stałe ustalone dla danej zmiennej liczby. Każda zmienna może mieć inny taki symbol, jednakże ze względów praktycznych zaleca się, żeby była to jedna wartość dla wszystkich zmiennych i, jeśli to możliwe, była to cyfra 0. Inne zalecane liczby to -1, -100, -999. Braki odpowiedzi są potem specjalnie traktowane podczas obliczeń. Kody wartości brakujących powinny być podane w kluczu lub na zleceniu.
Dane do obliczeń należy dostarczyć Ośrodkowi w postaci tabeli formatu maksymalnie A4, najlepiej na arkuszach dostępnych w Ośrodku lub wykonanych na ich wzór własnych formularzach. Należy przy tym pamiętać, żeby pomiarów dotyczących tej samej osoby nie umieszczać na oddzielnych arkuszach, chyba że są to pomiary dotyczące różnych całości, np. zbiory odpowiedzi z różnych kwestionariuszy. W takich wypadkach dane jednej osoby są potem łączone na podstawie liczby porządkowej, która stanowi identyfikator osoby. Podczas kodowania należy przestrzegać zasady, aby jedna liczba porządkowa była przyporządkowana tylko i wyłącznie jednej osobie i w różnych tabelach ta sama osoba miała zawsze ten sam numer porządkowy.
Dane do obliczeń można także dostarczyć na dyskietce lub płycie CDROM. Mogą być one wpisane przy pomocy:
- dowolnego edytora tekstów (np. Worda, Writera z pakietu OpenOffice);
- arkusza kalkulacyjnego (Excel, Calc z pakietu OpenOffice) - zalecany sposób.
W przypadku wpisywania za pomocą edytora tekstowego poszczególne zmienne powinny być oddzielone przy pomocy spacji lub przecinka, a każdą osobę należałoby wprowadzać od nowej linii. Dane jednej osoby mogą przy tym zajmować kilka linii. Każdy przypadek dla celów sprawdzenia poprawnego wpisania (czy tyle samo zmiennych) może być zakończony gwiazdką. Na monitorze i wydruku nasz przykładowy zbiór danych mógłby wyglądać w taki sposób:
1 1 1 1 3 5 5 4 3 21 *
2 1 1 2 3 3 4 4 1 22 *
3 2 1 1 1 1 2 2 1 25 *
4 1 1 3 4 5 4 5 2 22 *
5 1 2 3 3 4 2 2 2 23 *
6 2 2 0 0 4 3 1 4 23 *
7 0 2 3 2 2 1 1 1 20 *
8 1 2 4 3 3 2 2 1 21 *
albo w taki sposób:
1,1,1,1,3,5,5,4,3,21,*
2,1,1,2,3,3,4,4,1,22,*
3,2,1,1,1,1,2,2,1,25,*
4,1,1,3,4,5,4,5,2,22,*
5,1,2,3,3,4,2,2,2,23,*
6,2,2,0,0,4,3,1,4,23,*
7,0,2,3,2,2,1,1,1,20,*
8,1,2,4,3,3,2,2,1,21,*
Bardzo ważna uwaga - w Wordzie nie należy tworzyć tabel, ponieważ duże tabele mogą się źle skonwertować do czystego trybu tekstowego lub źle wkleić do arkusza kalkulacyjnego. Czasami stosowany sposób wpisywania kilku liczb do jednej kratki tabeli całkowicie dezorganizuje konwersję.
Najlepiej jednak dostarczyć dane zapisane w arkuszu kalkulacyjnym np. w popularnym programie Excel czy OpenOffice. Poszczególne komórki powinny zawierać wyłącznie dane niezbędne do obliczeń. Jedynym wyjątkiem jest pierwszy wiersz, który może zawierać nazwy zmiennych. Każdy wiersz w arkuszu musi zawierać informacje dotyczące tylko jednej osoby lub przypadku. Komórki reprezentujące dane nie powinny zawierać formuł, tylko liczby lub teksty. Zamiast ustalania kodu dla braków danych możemy zostawić pustą komórkę.
Nasz przykładowy zbiór danych wpisanych do Excela wyglądałby następująco:
Niektóre rodzaje danych wymagają specyficznego wprowadzania. Dotyczy to w szczególności testu ACL. Klient może dostarczyć wyniki już przeliczone i wtedy należy zastosować się do zasad podanych w tym rozdziale, lecz może też dostarczyć arkusze z zaznaczonymi przymiotnikami do przeliczenia na wyniki surowe i normy i ewentualnie dalszych obliczeń statystycznych. W przypadku dostarczenia arkuszy na każdym arkuszu należy podać w lewym górnym rogu cechy opisowe, przede wszystkim liczbę porządkową oraz płeć (są różne normy i klucze dla płci). Program do obliczania ACL wymaga, aby płeć była ostatnią z kodowanych danych opisowych i była zakodowana jako 1 dla mężczyzny i 2 dla kobiety. Jeśli ta sama osoba była badana dwoma testami (np. obraz realny i idealny), będziemy mieli do czynienia z dwoma arkuszami o tym samym numerze porządkowym i z dodatkową zmienną OBRAZ o wartości 1 dla obrazu realnego i 2 dla obrazu idealnego. Jeśli obliczenia tyczą się tylko ACL, możemy dołączyć do cech opisowych inne zmienne, np. kod grupy. Jednakże przy większej ilości zmiennych inne zmienne dotyczące osoby nie związane z testem powinny być dołączone w osobnej tabeli.
Przykładowe zaznaczane na arkuszu opisy dla badań obrazu realnego i idealnego w dwóch grupach wyglądałyby następująco (liczby oznaczają kolejno liczbę porządkową, kod arkusza, kod grupy i kod płci):
1,1,1,1, dla 1. osoby, obrazu realnego, 1. grupy i mężczyzny,
1,2,1,1, dla 1. osoby, obrazu idealnego, 1. grupy i mężczyzny,
2,1,1,2, dla 2. osoby, obrazu realnego, 1. grupy i kobiety,
itd.
Należy pilnować, aby ta sama liczba porządkowa występowała tylko na arkuszach dotyczących jednej i tej samej osoby. Nawet po kompletnym pomieszaniu arkuszy powinno dać się je zidentyfikować tylko na podstawie wypisanych kodów.
Ze względu na duże koszty wpisywania danych wyniki testu ACL można dostarczyć również na dyskietce wpisane jako czysty tekst pod dowolnym edytorem np. Wordem. Zaznaczone przymiotniki można wpisać dwoma sposobami. Postać danych dla jednego arkusza zapisanego pierwszym sposobem wyglądałaby następująco:
1,1,1,
11122122111212221222222211211212112222221112111211
22122211121211122111122212111111112222211212112212
21121122211212122221222212112121212122112112111122
12122212212222122111121221111212222122212212112221
12111122122211222122222122221221222121112221112222
11122211122222211212222222211122222212221122112112*
gdzie w pierwszym wierszu znajdują się opisane poprzednio cechy opisowe rozdzielone przecinkiem lub spacjami, a w następnych wierszach 300 cyfr oznaczających kody kolejnych przymiotników ('1' oznacza zaznaczenie, '2' brak zaznaczenia) oraz gwiazdka oznaczająca koniec arkusza.
W drugim sposobie po cechach opisowych podajemy numery kolejno zaznaczanych przymiotników. Przymiotniki muszą być ułożone w kolejności wzrastającej i zakończone gwiazdką, np.
1,1,1,2,
2,3,6,8,12,15,18,23,41,42,43,55,67,89,112,115,123,135,143,145,
147,149,184,191,212,215,218,221,238,245,255,253,256,259,267,
289,298,299,*
