Informacja o realizacji projektu badawczego

„Tajne organizacje harcerskie w Polsce w latach 1944-1956" (promotorski) (N108 051 31/3383). Kierownik projektu - dr hab., prof. KUL Mirosław Piotrowski. Główny wykonawca - mgr Ewa Rzeczkowska. Termin realizacji: 25 IX 2006 - 24 IX 2008.

W latach 1944-1956 powstały w Polsce 122 tajne organizacje harcerskie. Zrzeszały ponad 2 tys. osób w wieku od 14 do 24 lat. Powojenna konspiracja harcerska stanowiła część tzw. drugiej konspiracji młodzieżowej, liczącej 972 organizacje, które zgromadziły w całej Polsce od 10 do 11 tys. ludzi. Ponad 20% tej liczby wszystkich uczestników młodzieżowego podziemia stanowili działacze organizacjach harcerskich. Powstanie grup konspiracyjnych było spontaniczną reakcją młodych na przemiany, jakie następowały w Polsce po zakończeniu II wojny światowej. Szczególnym impulsem do ich tworzenia stała się likwidacja na przełomie 1949 i 1950 r. Związku Harcerstwa Polskiego w jego przedwojennym kształcie.

W pracy ukazano genezę konspiracyjnych formacji harcerskich, ich strukturę oraz działalność. Ważnym elementem rozprawy było opisanie indywidualnych motywacji, które przyświecały harcerzom, uczniom i studentom podczas zakładania tajnych grup. Młodzi konspiratorzy z lat powojennych nawiązywali do tradycji „Szarych Szeregów" i „Hufców Polskich", kierowali się założeniami ideowymi oraz programami działania tych organizacji. Podejmowali aktywność o charakterze samokształceniowym, propagandowym i sabotażowo-dywersyjnym. Opisano przykłady tej działalności, uzupełniając narrację licznymi cytatami i fotografiami, pochodzącymi ze zbiorów prywatnych i archiwalnych. Ukazano również metody, jakimi posługiwały się służby specjalne w celu wykrywania i likwidowania tajnych formacji. Ważnym elementem rozprawy stał się rozdział poświęcony represjom, zastosowanym wobec harcerzy, począwszy od aresztowań, poprzez pobyt w aresztach śledczych i więzieniach. Starano się również, wybiegając nieco poza przyjęte ramy czasowe, przedstawić losy młodych konspiratorów po wyjściu z więzienia. Ważnym elementem pracy jest aneks, w którym dokonano krótkiej charakterystyki każdej ze 122 organizacji, podając w przypisach informacje o zachowanej dokumentacji archiwalnej oraz dostępnych opracowaniach, dotyczących konkretnej formacji.

Naukowe badania, obejmujące całą Polskę, oparto głównie na dokumentach archiwalnych, znajdujących się w zbiorach Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Akt Nowych oraz Archiwach Państwowych. Częściowo wykorzystano akta byłych Wojskowych Sądów Rejonowych, które w większości zostały już opracowane. Ponadto istotnym elementem pracy była próba konfrontacji materiałów archiwalnych z relacjami pisemnymi, ustnymi, ankietami i wspomnieniami, które uzyskano od uczestników konspiracji młodzieżowej.

 

 

Autor: Stanisław Sarek
Ostatnia aktualizacja: 31.03.2009, godz. 12:08 - Stanisław Sarek