Nowicki_Ministri-esiae

 

T. Nowicki, Ministri ecclesiae. Służba kościelna i witrycy w diecezji włocławskiej w XVIII wieku, Lublin 2011, ss. 475.

 

Streszczenie

 

W osiemnastowiecznych parafiach diecezji włocławskiej działalność świeckich miała różnorodny charakter. Jedni wspomagali rządcę parafii w zarządzie majątkiem przeznaczonym na utrzymanie świątyni. Wywodzili się spośród parafian pełniąc obowiązki witryków zwanych też często prowizorami. Inni służyli wspólnocie parafialnej poprzez upiększanie nabożeństw i obrzędów liturgicznych, nauczali dzieci uczęszczające do przykościelnej szkoły, dbali o przygotowanie świątyni do liturgii lub też bili w kościelne dzwony. W zależności od pełnionych zadań zwano ich organistami, kantorami, nauczycielami, zakrystianami, czy dzwonnikami. Pomocniczą rolę spełniali też napędzający organy kalikanci , kopiący groby grabarze, służący do mszy ministranci czy nawet nadzorowane przez plebanów położne odbierające porody. Nazewnictwo stosowane na określenie ministrów kościelnych było urozmaicone i często niejednoznaczne. Tak witrycy, jak i słudzy kościelni nie występowali we wszystkich parafiach. Znacznie częściej odnotowywano ich w parafiach pomorskich. Przez cały badany okres rosła liczba prowizorów, zwłaszcza na Kujawach. Natomiast wśród sług coraz rzadziej występowali kantorzy i nauczyciele wypierani przez organistów, którzy podejmowali zadania śpiewacze i edukacyjne. Często łaczono też funkcje zakrystianina i dzwonnika. Nierzadko, szczególnie w uboższych wiejskich parafiach, większość obowiązków wykonywał jeden minister kościelny.

Ministrowie parafialni wywodzili się ze wszystkich stanów społecznych, ale tylko wyjątkowo pochodzili ze stanu szlacheckiego. W przypadku witryków regułą było, że w parafiach wiejskich byli to chłopi, a w miejskich mieszczanie, zwykle jednak wywodzący się z wiejskiej lub miejskiej elity i z pewnym doświadczeniem życiowym. Wśród sług kościelnych zapewne dość liczną grupę stanowili tacy, których ojcowie również pełnili w kościołach funkcje służebne.

Wymagania i potrzebne kwalifikacje uzależnione były od charakteru posługi, podobnie zróżnicowane były obowiązki. Z pewnością niemałe znaczenie przywiązywano do postawy religijnej i moralnej, do której jednak wizytatorzy biskupi nie mieli większych zastrzeżeń. Zapewne liczyła się również podstawowa wiedza w zakresie pisania i czytania. Powinności organistów, kantorów i nauczycieli wymagały bardziej zaawansowanych umiejętności. Z kolei wśród kalikantów, grabarzy, a nawet zakrystianów, mogli być ludzie bez jakiegokolwiek wykształcenia.

W momencie przeprowadzania kontroli przeciętny wiek sługi kościelnego wynosił 43-44 lata. Prawdopodobnie witrycy liczyli statystycznie więcej lat, skoro statuty diecezjalne zalecały wybór osób doświadczonych i starszych, jednak brak większej liczby informacji uniemożliwił zweryfikowanie tej tezy. Z kolei staż pracy wśród prowizorów wynosił przeciętnie 3 lata, a wśród sług kościelnych ponad 10 lat. Rotacja była częstsza w parafiach miejskich, gdyż zapewne rzadziej zatrudniano tam osoby młode i mniej doświadczone. Dłużej pozostawali na swych stanowiskach ministrowie z parafii zlokalizowanych w archidiakonacie pomorskim, potem zaś w włocławskim i kruszwickim. Większość sług kościelnych, szczególnie tych wykonujących zawody organisty, nauczyciela lub kantora, posiadała wolność osobistą i mogła zmieniać miejsce pracy. Jednak na podstawie dostępnych materiałów trudno ocenić skalę tego zjawiska.

Witrycy za swoje posługi nie otrzymywali wynagrodzenia materialnego. Co najwyżej zyskiwali uznanie i szacunek Kościoła oraz wiernych, którzy wynagradzali ich duchowo poprzez modlitwy w ich intencji. Mieli prawo do miejsca w kościele zaraz po kolatorze oraz prawo do darmowego pogrzebu. Z kolei słudzy kościelni wykonywali zawód za który otrzymywali zapłatę. Zatrudniał ich zwykle pleban wspomagany przez witryków. Na ich wynagrodzenie mogły składać się dochody z wielu źródeł. Charakterystyczne jest to zwłaszcza dla archidiakonatu pomorskiego, w którym szczególnie urozmaicone były dochody organistów. Pobierali oni pensję od plebana lub witryków, mieli zapewnione dochody w ziarnie i pieniądzu od mieszkańców, czerpali zyski z akcydensów chrzcielnych, ślubnych lub pogrzebowych oraz otrzymywali dodatkowe wynagrodzenie od bractw religijnych, z fundacji i zapisów testamentowych. Niektórym sługom parafialnym przysługiwały pewne prawa rzeczowe, jak np. darmowy obiad przy plebańskim stole, wolny wyrąb drzew lub połów ryb, zwolnienie z wszelkich publicznych podatków. Większości przysługiwało od parafii mieszkanie lub dom, części zaś ogród, łąka lub nawet pole uprawne. Wysokość i różnorodność dochodów była zależna przede wszystkim od pełnionej funkcji. Lepiej płacono organistom lub nauczycielom, gorzej innym sługom kościelnym. Wiele jednak zależało od konkretnej parafii i uposażenia przeznaczonego na sługi kościelne.

 

Zusammenfassung

Ministri ecclesiae. Die Kirchendiener und Küster in der Diözese Włocławek im 18. Jahrhundert

 

In den Pfarreien der Diözese Włocławek (Leslau) hate die Tätigkeit der Laien im 18. Jahrhundert einen unterschiedlichen Charakter. Die einen halfen dem Pfarrherren bei der Verwaltung des Besitzstandes, der zum Unterhalt des Gotteshauses bestimmt war. Sie stammten aus der Pfarrgemeinde und erfüllten die Pflichten von Küstern (Sakristanen), oft auch als Provisoren bezeichnet. Andere dienten der Pfarrgemeinde durch Verschönerung der Gottesdienste und liturgischen Riten, unterrichteten die Kinder, die die zur Kirche gehörende Schule besuchten, kümmerten sich um die Vorbereitung der Kirche zur Liturgie oder läuteten die Kirchenglocken. In Abhängigkeit der von ihnen erfüllten Aufgaben wurden sie als Organisten, Kantoren, Lehrer, Küster oder Glöckner bezeichnet. Eine hilfreiche Rolle erfüllten auch die Kalkanten (Orgelbalgtreter), die Gräber aushebenden Friedhofsgräber, die als Messdiener fungierenden Ministranten und sogar die von den Pfarrern kontrollierten Hebammen, die als Geburtshelferinnen tätig waren. Die Bezeichnungen für diese kirchlichen Dienste waren sehr verschieden und oft mehrdeutig. Sowohl die Küster als auch die Kirchendiener gab es nicht in allen Pfarreien. Viel häufiger waren sie in den pommerellischen Pfarreien. Während des gesamten Berichtszeitraums wuchs die Zahl der Provisoren, vor allem in Kujawien. Dagegen gab es unter den Kirchendienern immer seltener Kantoren und Lehrer, die damals von den Organisten verdrängt wurden, welche die Gesangs- und Erziehungsaufgaben übernahmen. Oft wurden auch die Funktionen des Küsters und des Glöckners miteinander verbunden. Nicht selten, besonders in den ärmeren Pfarreien auf dem Lande, erfüllte ein Kirchendiener die meisten Pflichten allein.

Dieses Dienstpersonal entstammte allen sozialen Ständen, aber nur ausnahmsweise dem Adel. Im Falle der Küster war es die Regel, dass dies in den Dorfpfarreien Bauern waren und in den Städten Bürger, die dann aber meistens zur dörflichen oder städtischen Elite gehörten sowie über eine gewisse Lebenserfahrung verfügten. Eine sicherlich sehr zahlreiche Gruppe bildeten die Kirchendiener, deren Väter bereits ebenfalls Dienstfunktionen in der Kirche ausgeübt hatten.

Die Anforderungen und nötigen Qualifikationen hingen von der Art des Dienstes ab, und ähnlich differenziert waren auch ihre Pflichten. Mit Sicherheit wurde der religiösen und moralischen Haltung eine nicht geringe Bedeutung beigemessen, gegen die die bischöflichen Visitatoren jedoch keine größeren Einwände vorzubringen hatten. Gewiss nicht ohne Bedeutung waren auch gewisse Grundkenntnisse auf dem Gebiet des Lesens und Schreibens. Die Pflichten der Organisten, der Kantoren und der Lehrer erforderten schon fortgeschrittenere Fähigkeiten. Dagegen konnte es unter den Kalkanten, den Totengräbern und sogar den Küstern Leute ohne jegliche Bildung geben.

Zum Zeitpunkt der durchgeführten Kontrollen betrug das Durchschnittsalter der Kirchendiener 43-44 Jahre. Wahrscheinlich waren die Küster statistisch älter, da die Diözesanstatuten diesbezüglich die Wahl erfahrener und älterer Personen empfahlen, aber aufgrund des Fehlens einer größeren Zahl von Angaben ist die Verifizierung dieser These nicht möglich. Die Dienstzeit der Provisoren betrug durchschnittlich 3 Jahre, die der Kirchendiener dagegen über 10 Jahre. Die Rotation war häufiger in den Stadtpfarreien, denn dort wurden junge und weniger erfahrene Personen sicher seltener beschäftigt. Länger auf ihrem Posten blieben die Kirchendiener in den Pfarreien des Archidiakonats Pommerellen; ihnen folgten die in Włocławek und Kruszwica. Die meisten Kirchendiener, besonders die den Beruf des Organisten, des Lehrers oder des Kantors ausübten, verfügten über persönliche Freiheit und konnten ihren Arbeitsplatz wechseln. Aber auf der Grundlage des uns zugänglichen Materials fällt es schwer, das Ausmaß dieses Phänomens zu beurteilen.

Die Küster bekamen für ihre Dienste keinen materiellen Lohn. Höchstens genossen sie die Anerkennung und Achtung der Kirche sowie der Glaubigen, die sie geistlich belohnten, indem sie regelmäßig für sie beteten. Sie hatten das Recht auf einen Sitzplatz in der Kirche, gleich nach dem Kollator, sowie auf ein kostenloses Begräbnis. Die Kirchendiener wurden für die Ausübung ihres Berufes bezahlt. Gewöhnlich wurden sie vom Pfarrer eingestellt, der dabei von den Küstern unterstützt wurde. Für ihren Lohn konnten Einkünfte aus verschiedenen Quellen verwendet werden. Dies ist insbesondere für das Archidiakonat Pommerellen charakteristisch, wo die Bezüge der Organisten sehr unnterschiedlich waren. Sie bekamen ihren Lohn vom Pfarrer oder von den Küstern, hatten gesicherte Einkünfte an Getreide und Geld von den Bewohnern, erzielten Gewinne aus den Tauf-, Trauungs- oder Begräbnisakzidenzen und erhielten eine zusätzliche Belohnung von den frommen Bruderschaften sowie aus Stiftungen und Testamentsvermächtnissen. Manchen Kirchendienern standen gewisse Sachenrechte zu wie zum Beispiel ein freies Mittagessen am Tisch des Pfarrherren, unentgeldlicher Holzschlag oder Fischfang sowie die Freistellung von allen öffentlichen Steuern. Die meisten bekamen von der Pfarrei eine Wohnung oder ein Haus zugewiesen, ein Teil von ihnen auch einen Garten, eine Wiese oder sogar ein Stück Acker. Die Höhe und Vielfalt der Einkünfte hing vor allem von der ausgeübten Funktion ab. Besser bezahlt wurden die Organisten oder die Lehrer, die anderen Kirchendiener schlechter. Aber viel hing von der jeweiligen Pfarrei und ihrer für die Kirchendienste bestimmten Versorgung ab.

Aus dem Polnischen übersetzt von Herbert Ulrich

 


 

 

G. Bujak, Synody diecezjalne Kościoła katolickiego w Polsce w latach 1922-1931. Organizacja i problematyka uchwał, Kielce 2010, ss. 281.

 .

 

 

Streszczenie

 

Synody diecezjalne, na których gromadziło się lokalne duchowieństwo pod przewodnictwem miejscowego biskupa posiadają w Kościele katolickim tradycję sięgającą pierwszych wieków chrześcijaństwa. Zgromadzenia te cieszyły się zawsze niezwykłą powagą i były jedną z najważniejszych instytucji kościelnych. Zbierały się one przede wszystkim w celu stanowienia lokalnego prawa i rozstrzygania różnych kwestii związanych z dyscypliną i doktryną kościelną.

W okresie po soborze trydenckim, mimo wysiłków papiestwa, synody diecezjalne przeżywały kryzys. Przejawiał się on głównie w ograniczaniu zwoływania synodów. W Kościele polskim kryzys synodów można zauważyć już w wieku XVIII. Synody były zwoływane coraz rzadziej, aby całkowicie zaniknąć w XIX w.

Na tym tle wznowienie zwoływania synodów w Kościele polskim po 1918 r. jawi się jako ważny fenomen, który dotychczas nie doczekał się systematycznego opracowania. Niniejsza książka jest pierwszą próbą całościowego spojrzenia od strony historycznej na polskie synody diecezjalne tamtego okresu.

Spośród 16 synodów jakie miały miejsce w okresie międzywojennym w niniejszym opracowaniu poddano analizie 13 z nich z lat 1922-1931. Synody te wykazywały bowiem znaczne podobieństwo między sobą w zakresie zarówno organizacji, jak i celów jakie przed nimi stawiano. Równocześnie wyraźnie odróżniały się od pozostałych trzech synodów z roku 1938.

Zakres reform podejmowanych na synodach był szeroki. Został on szczegółowo omówiony w rozdziałach od II do V. Rozdział pierwszy ma charakter wprowadzający. Ukazuje polskie synody z lat 1922-1931 w kontekście tradycji synodalnej Kościoła powszechnego z przełomu XIX i XX w.

Podkreślić należy wagę momentu w którym doszło do wznowienia synodów w Polsce. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. po raz pierwszy od ponad stu lat, Kościół polski mógł bez ingerencji państwa układać swoje wewnętrzne stosunki i wytyczać kierunki rozwoju. Z tego względu postanowienia synodów z lat 1922-1931 były swego rodzaju programem działania Kościoła w społeczeństwie i państwie polskim w nowych warunkach społecznych i politycznych.

Nie była to wizja zamknięta i niepodatna na rozwój i nowe wyzwania, przeciwnie. Celem postanowień podejmowanych przez synody było  stworzenie ram prawnych służących rozwojowi Kościoła w następnych latach.

W postanowieniach synodów można zauważyć istotne napięcie. Wizja hierarchicznej struktury Kościoła i jego podstawowych funkcji duszpasterskich była zdecydowanie tradycyjna. Przepisy określające organizację i działalność podstawowych struktur i instytucji diecezjalnych oraz duszpasterstwa nie odbiegały znacząco od postanowień synodów w całym okresie potrydenckim. Nie mogły być one jednak inne zważywszy obowiązujące wówczas poglądy teologiczne w tym eklezjologię. Istotne zmiany w tym zakresie mogły mieć miejsce dopiero po reformach soboru watykańskiego II.

Z drugiej jednak strony synody zauważały nowe zjawiska i zmiany zachodzące w społeczeństwie. Między innymi potrzebę religijnych ruchów masowych, większej indywidualizacji oddziaływania duszpasterskiego, a także społecznego i politycznego zaangażowania Kościoła. Zagadnieniom tym synody poświęciły znaczną część swoich postanowień.

 

Summary

Diocesan Synods, in which local clergy gathered under the chairmanship of the local bishop, have a long tradition in the Catholic Church dating as far back to the early centuries of Christianity. These assemblies have always enjoyed an unusual solemnity and were considered one of the most important Church institutions. Their primary goal was to regulate local laws as well as to settle various issues of Church discipline and doctrine.

 

After the Council of Trent, despite the efforts of the papacy, Diocesan Synods went through a crisis. It mainly manifested itself in a reduction in the number of convening synods. The crisis of Polish Church Synods can be traced back to the eighteenth century when synods started being convened less frequently, leading to their complete disappearance in the nineteenth century.

 

Against this background, the resumption of convening synods in the Polish Church after 1918 is seen as an important phenomenon, which has not been a subject of any systematic study thus far. This book is the first attempt at a comprehensive view of the history of Polish Diocesan Synods of the period.


Out of sixteen synods that took place in the interwar period, thirteen of them held in the years 1922-1931, have been analyzed in this study. These synods showed significant similarities in terms of both the organization and the goals which were placed before them. At the same time they were clearly distinct from the other three synods in the year 1938.


The scope of the reforms undertaken at the synods was broad. It has been discussed in detail in chapters II to V. The first chapter is an introduction, and it shows the Polish synods of the years 1922-1931 in the context of the tradition of the synod of the universal Church from the late nineteenth and the early twentieth centuries.


It is important to recognize the significance of the historical moment in which the synods were resumed in Poland. After Poland regained independence in 1918, for the first time in over a hundred years the Polish Church was able to arrange its internal relations and pave the way forward without any state interference. Therefore, the decisions of the synods which took place in the years 1922-1931 were a kind of an action plan of the Church for the Polish society and the state under the new social and political conditions.


This vision was not limited and remained open for development and challenges. The interwar synods were to re-establish discipline and order in Church matters after a long period of disorganization in the nineteenth century. Their main goal was to create a legal framework for the development of the Church in subsequent years.


One can see a significant tension in the decisions of these synods. The vision of the hierarchical structure of the Church and its basic pastoral functions were definitely traditionalistic. The legislation defining the organization and operation of the core diocesan structures and institutions as well as their pastoral activities did not deviate significantly from the decisions of the synods throughout the whole post-Trent period. They could not, however, be different due to the predominant theological views, ecclesiology included, of the times. Significant changes in this area could take place only after the reforms of the Vatican II.


On the other hand, synods would acknowledge the new developments and changes in society, and especially, the need for mass religious movements, more individualized pastoral care, and social and political engagement of the Church. These issues, in fact, have become a substantial part of the synods' decisions of the time.

 

Translated by C. A. Cedro

 


 
 

 

G. Bujak, Parafie w diecezji kieleckiej i ich obsada w okresie międzywojennym (1918-1939), Kielce 2009, ss. 179.

 

Streszczenie

 

W odniesieniu do zmian w sieci parafialnej i jej obsadzie w diecezji kieleckiej, w latach 1918-1939, można wyróżnić dwa okresy. Datą przełomową był rok 1925, w którym w wyniku konkordatu uległy zmianie granice diecezji kieleckiej. Do roku 1925 parafie powstawały najczęściej w Zagłębiu Dąbrowskim i okolicach Kielc, dwóch najludniejszych obszarach diecezji. Po roku 1925 trwał rozwój sieci w rejonie Kielc, które po odłączeniu Zagłębia Dąbrowskiego zostały terenem  o największej liczbie wiernych. Równocześnie dokonywał się podział i tworzenie nowych parafii tam gdzie okręgi parafialne były najbardziej rozległe.

Przyczyną zmian w  pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości było dążenie do nadrobienia znacznych opóźnień w objęciu opieką duszpasterską wiernych w rozwijającym się dynamicznie Zagłębiu. Było to o tyle ważne, że wzrost ludności na tym terenie odbywał się głównie w wyniku migracji. Do Zagłębia, za chlebem napływali wierni z różnych terenów o zróżnicowanym doświadczeniu religijnym i poczuciu przynależności do Kościoła. W środowisku wielkomiejskim ich religijność była wystawiona na wiele niebezpieczeństw. Rozwijająca się sieć parafii miała odgrywać istotną rolę w konsolidacji tej dynamicznej społeczności na polu religijnym i kościelnym.  Cechą charakterystyczną większości parafii powstających po roku 1925 było to, że stanowiły one niewielkie zwarte obszarowo okręgi, o niewielkiej jedno, lub dwuosobowej obsadzie i liczbie wiernych pozwalającej na zoptymalizowanie oddziaływania duszpasterskiego. Było to odzwierciedleniem nowych tendencji w podejściu do parafialnych struktur duszpasterskich rodzącego się w niepodległej Polsce.

Również w zakresie rozmieszczenia duchowieństwa parafialnego w latach 1918-1939 zaszły istotne zmiany. W okresie międzywojennym ograniczeniu uległo zjawisko uposażania duchowieństwa zatrudnionego poza duszpasterstwem stanowiskami parafialnymi. Kształtował się mechanizm awansów duchowieństwa w tym głównie proboszczów. Doszło do bardziej racjonalnego rozmieszczenia wikariuszy. Ich liczba pozostała wciąż jednak daleka od potrzeb duszpasterskich. Wynikało to z braku księży. Przyczyny tego zjawiska tkwiły jeszcze w okresie zaborów, ale nie bez znaczenia było rozwijanie po 1918 r. nowych form duszpasterstwa angażujących duchownych oraz wzrost liczby księży zatrudnionych na stanowiskach prefektów szkolnych.

 


 

Nowicki_Plebani

 

T. Nowicki, Plebani archidiakonatu pomorskiego w XVIII wieku. Studium prozopograficzne, Lublin 2008, ss. 189.

 

Streszczenie

 

Do kluczowej grupy kleru katolickiego w XVIII stuleciu zaliczyć można z pewnością duchownych zaangażowanych w duszpasterstwo parafialne. Najważniejszą natomiast pozycję w parafii spełniali przede wszystkim ich instytuowani kanonicznie rządcy ponoszący odpowiedzialność za działania duszpasterskie wobec parafian, ale także za sprawy materialne związane z posiadanym beneficjum. Niniejsza praca podejmuje próbę chrakterystyki tej właśnie kategorii duchowieństwa: rządców parafii, którzy pracowali w archidiakonacie pomorskim w latach 1700-1799, a których w źródłach zwano najczęściej parochami lub prepozytami, rzadziej rektorami lub kuratorami beneficjów parafialnych.

W badanym okresie było w archidiakonacie 86 parafii, jedynie na początku XVIII wieku liczba ta wynosiła 87. Były one dość rozległe w porównaniu do okręgów w pozostałych archidiakonatach diecezji włocławskiej. Natomiast liczba plebanów nie przekraczała 80, co mogłoby wskazywać na kumulację beneficjów duszpasterskich niezgodną z wymogami Soboru Trydenckiego. Nie było to jednak zjawisko powszechne na badanym terenie i jeśli występowało, to dotyczyło raczej 1 połowy XVIII wieku. Częstsza była natomiast kumulacja prebend kapitulnych z beneficjami parafialnymi, mimo że w archidiakonacie nie było żadnej instytucji tego typu. Zjawiskiem rzadkim była również nierezydencja plebanów, a jeśli występowała, to zwykle była usprawiedliwiana dodatkowymi funkcjami kościelnymi w kapitule, konsystorzu czy na dworze biskupim.

Pod względem terytorialnym większość rządców pochodziła z archidiakonatu pomorskiego, choć wyraźny, ale z biegiem czasu malejący odsetek stanowili ci, którzy urodzili się na biskupiej Warmii. Społecznie większość plebanów wywodziła się z rodzin szlacheckich, lecz dla połowy nie udało się ustalić pochodzenia stanowego. Wśród nich na pewno większość stanowili kapłani pochodzenia mieszczańskiego i chłopskiego.

Duchowni pomorscy kształcili się przede wszystkim w seminarium włocławskim, ale wśród nich duża grupa uczyła się wcześniej także w kolegium jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem. Około 1/5 zdobywało wiedzę w alumnacie papieskim w Braniewie. Pomimo, że nauka seminaryjna powinna trwać przynajmniej 2 lata, z reguły trwała krócej. Do wyjątków należeli ci, którzy przebywali w seminarium dłużej.

Uwieńczeniem nauki seminaryjnej było przyjęcie święceń. Szafarzami byli najczęściej włocławscy biskupi pomocniczy udzielający święceń zwykle w niedziele (najczęściej w okresie zwykłym lub wielkanocnym), rzadziej w soboty. Nie było też ścisłego przestrzegania norm określających odstępy czasowe między poszczególnymi rodzajami święceń. W przypadku wieku alumnów przyjmujących ostatnie święcenie prezbiteratu, to statystycznie wynosił on około 26 lat, ale można było znaleźć dośc liczne przypadki tak młodszych, jak i starszych neoprezbiterów.

Objęcie beneficjum parafialnego były dla większości pomorskich plebanów uwieńczeniem ich kościelnej kariery. Jednak dla niektórych była to możliwość uzyskania dalszych bogatszych beneficjów parafialnych lub kapitulnych, dla innych natomiast instytucja na pomorską parafie była dodatkowym i dochodowym źródłem zarobku. Zanim jednak duchowny otrzymał beneficjum plebańskie najczęściej był uprzednio wikariuszem i dopiero po kilku latach pracy awansował do grona beneficjariuszy. Wielu kapłanów przed instytucją pracowało nawet w kilku parafiach. Średni wiek nowo instytuowanego kapłana wynosił 35-36 lat, lecz różnice występowały tak w poszczególnych okresach, jak i ze względu na pochodzenie społeczne nowo instytuowanego. Przeciętnie o kilka lat szybciej dostawali beneficja kapłani pochodzenia szlacheckiego od tych wywodzących się z warstwy chłopskiej czy mieszczańskiej. Z kolei zmiany na beneficjach plebańskich były stosunkowo rzadkie i dotyczyły najczęściej osób, które można zaliczyć do wyższego duchowieństwa diecezjalnego posiadającego również beneficja kapitulne i funkcje administracyjno-sądowe w diecezji.

Należy stwierdzić, że wiele kwestii pozostaje jeszcze otwartych, a pełniejszych odpowiedzi powinny udzielić dalsze badania nad duchowieństwem archidiakonatu pomorskiego, także poszerzone chronologicznie. Warto je z pewnością skonfrontować z sąsiednimi terenami wchodzącymi w skład Prus Królewskich, lecz należącymi do innych diecezji (Warmia, diecezja chełmińska, archidiakonat kamieński w archidiecezji gnieźnieńskiej), a także porównanie rządców pomorskich parafii z pracującymi w pozostałych archidiakonatach diecezji włocławskiej (Włocławek, Kruszwica).

 


 

Nowicki_Słownik

 

T. Nowicki, Słownik biograficzny rządców parafii archidiakonatu pomorskiego w XVIII wieku, Lublin 2003, ss.297.

 

Streszczenie

 

Duchowieństwo parafialne stanowiło najliczniejszą grupę kleru. Najważniejszą natomiast pozycję w parafii spełniali przede wszystkim plebani ponoszący odpowiedzialność za działania duszpasterskie wobec parafian, ale także za sprawy materialne związane z posiadanym beneficjum. Prezentowany słownik dotyczy właśnie tej części kleru parafialnego posiadającego beneficja duszpasterskie w archidiakonacie pomorskim pomiędzy rokiem 1700 a 1799.

Opracowanie składa się z trzech zasadniczych części. Najobszerniejsza obejmuje biogramy rządców parafii ułożone w kolejności alfabetycznej uwzględniające najistotniejsze informacje z życia rządcy kościoła dotyczące np. daty (roku) i miejsca urodzenia i śmierci, pochodzenia stanowego i terytorialnego, miejsc kształcenia, uzyskiwania poszczególnych stopni święceń kapłańskich, pracy duszpasterskiej, otrzymywanych beneficjów i przechodzenia na inne, ewentualnej dalszej kariery kościelnej (posiadanie kanonii i prałatur, pełnienie funkcji urzędowych w dekanacie, konsystorzu czy też na dworze biskupa). Każdy biogram uzupełniony został szczegółowym opisem bibliograficznym.

Część druga to wykaz osiemnastowiecznych plebanów pomorskich uporządkowany według poszczególnych parafii. Uwzględnia on również okresy, w których dany pleban posiadał beneficjum parafialne. Wykaz ten nawiązuje dodatkowo do opublikowanego przez H.Mrossa Słownika biograficznego kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920. W ten sposób można ustalić dla wielu parafii wyczerpującą listę plebanów przynajmniej od początku XVIII wieku do 1920 roku.

W części trzeciej zostały zebrane najważniejsze informacje o pomorskich plebanach. Opracowano je w formie zbiorczych tabel analitycznych określających przykładowo liczbę plebanów, posiadane przez nich beneficja kapitulne, sprawowane dodatkowe funkcje, określające ich pochodzenie diecezjalne, stanowe, miejsca kształcenia, szafarzy święceń i wiek w chwili pierwszej instytucji na beneficjum. Tabele są punktem wyjścia do bardziej szczegółowego opracowania prozopograficznego plebanów archidiakonatu pomorskiego.

 

 

 

 

 

Autor: Grzegorz Bujak
Ostatnia aktualizacja: 02.02.2013, godz. 07:08 - Grzegorz Bujak