Referat Sylwii Wilczewskiej pt. Eratostenes z Kyreny

Edwyn R. Bevan, „The People, the Cities, the Court: the Museum and Library” (rozdział 4.6 z “The House of Ptolemy: a History of Hellenistic Egypt under the Ptolemaic Dynasty”).

 

     W pobliżu pałacu zostało założone - prawdopodobnie przez pierwszego Ptolemeusza [Sotera] - sławne Muzeum [Muzajon]. Słowo "Muzeum" oznaczało, oczywiście, co innego niż dzisiaj; wciąż zachowywało swoje pierwotne znaczenie świątyni Muz. Zwyczajowa organizacja szkół filozoficznych przypominała bractwo religijne, mając w centrum kult jakiegoś bóstwa; w szkołach pitagorejskich kultem tym był kult Muz. Istniało "Muzeum" związane z ateńskim Perypatem, gdzie przechowano bibliotekę Arystotelesa; idea ustanowienia "Muzeum" w Aleksandrii, z biblioteką przyłączoną do niego, mogła zrodzić się w umyśle Demetriosa z Faleronu. Miał to być rodzaj uniwersytetu, wzorowany na ateńskich szkołach filozoficznych. Uczeni, którzy objęli stanowiska badawcze w Muzeum, otrzymywali za darmo wyżywienie i nie podlegali opodatkowaniu, co budziło nadzieję, że wyjątkowe jednostki napłyną do Aleksandrii z całej reszty greckiego świata. Za rządów drugiego i trzeciego Ptolemeusza [Filadelfos i Euergetes] rzeczywiście zebrano na dworze aleksandryjskim wspaniałą kompanię uczonych, naukowców i poetów. W III w. p.n.e. Ateny nadal wiodły prym w filozofii i komedii, ale jeśli chodzi o badania nad literaturą i nauki przyrodnicze - medycynę, geografię, matematykę - a także poezję, Aleksandria stanowiła główne centrum rozwoju.

     Wraz z Muzeum miał swój początek największy zbiór greckojęzycznych książek, jaki istniał na świecie. Ludzie prywatni - albo tyrani tacy jak Klearchos z Heraklei - jeszcze przed Aleksandrem posiadali kolekcje zwojów na tematy, które ich interesowały. Eurypides zgromadził kolekcję uważaną w ówczesnych Atenach za znaczną, a Arystoteles posiadał bibliotekę składającą się, być może, z kilkuset zwojów papirusu - ale nikt nie miał tak dobrych warunków do założenia biblioteki, jak grecki król Egiptu. Na całej przestrzeni greckiego świata książki były skupowane do Aleksandrii. Opowiadane później historie opisujące tak intensywne starania o zdobywanie książek, jeśli nawet nie były prawdziwe, z pewnością upamiętniają zapał, jaki wzbudzała ta kwestia w pierwszych Ptolemeuszach. Jedna z opowieści mówi, że Ptolemeusz III [Euergetes] pożyczył z Aten zwoje przechowywane przez państwo, zawierające autoryzowany tekst dzieł Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa - pod pretekstem sporządzenia kopii do Biblioteki Aleksandryjskiej. Musiał wówczas zapłacić Ateńczykom kaucję w wysokości piętnastu talentów, gwarantującą, że drogocenne tomy zostaną zwrócone - mimo to, zachował zwoje dla siebie, odsyłając właścicielom tylko kopie. (Oczywiście, stracił na tym piętnaście talentów.)

     Twierdzenie przypisane przez Tzetzesa Kallimachowi mówi, że w czasach Ptolemeusza III Biblioteka Aleksandryjska zawierała 400 000 "łączonych" zwojów i 90 000 "niełączonych". Przez ten drugi termin prawdopodobnie rozumiano zwoje zawierające tylko jedno dzieło (albo jedną księgę dzieła, jeśli było ono podzielone na księgi); przez "łączone" zwoje - papirusy zawierające dwa lub więcej dzieł. Dodatkowa biblioteka (zwana "córką" biblioteki "zewnętrznej") została założona (jak mówi Tzetzes, przez Ptolemeusza II) w Serapeum i zawierała 42 800 zwojów. Birt twierdzi, że znaczną część tego półmilionowego zbioru zwojów musiały stanowić dublety, bo całkowita liczba prac napisanych dotąd po grecku nie sięgała takiej liczby. (Mówi się, że współcześni filozofowie, Epikur i Chryzyp, pozostawili po sobie kolejno aż 300 i 705 zwojów, ale wygląda na to, że byli pod tym względem uważani za wyjątki.) Dlatego prawdopodobnie Biblioteka Aleksandryjska była nie tylko miejscem, do którego studiujący mogli udać się po informacje, ale także punktem przygotowywania do obiegu i przechowywania kopii. Naczelny bibliotekarz, którego grecki tytuł określał jako "tego, któremu powierzono pieczę nad Wielką Biblioteką w Aleksandrii", musiał więc także wykonywać pracę edytora i wydawcy. Pierwszym bibliotekarzem był Zenodot z Efezu, wielki badacz literatury, który znajdował się na tym stanowisku od zakończenia rządów Ptolemeusza I do r. 245 lub później; jego najważniejsze dzieło opierało się na tekście Homera. W układaniu i katalogowaniu dzieł poetów dramatycznych asystowali mu dwaj poeci, Aleksander z Etolii i Lykofron z Chalkidy - Aleksander zajmował się tragediami, a Lykofron komediami. (Do naszych czasów zachował się poemat Lykofrona "Aleksandria", charakterystyczny ze względu na swą pedantyczną niejasność.) Drugim bibliotekarzem był prawdopodobnie poeta Kallimach z Kyreny - ale chociaż wiadomo, że jedną z jego prac był wielki "Katalog zbiórczy" dzieł zgromadzonych w Bibliotece, zwany "Tablice (Pinakes) o tych, którzy wyróżniali się w każdej dziedzinie wiedzy" i liczący prawie 120 zwojów papirusu, to jednak nie jest pewne, czy Kallimach rzeczywiście był bibliotekarzem. Około 253 r. p.n.e. bibliotekarzem został Eratostenes z Kyreny, człowiek gruntownie wykształcony tak w humanistyce, jak i naukach ścisłych, szczególnie wybitny w dziedzinie geografii i chronologii. Ptolemeusz III powierzył mu edukację następcy tronu, który później, gdy wstąpił na tron jako Ptolemeusz Filopator, miał przynieść wstyd swemu wychowawcy. Eratostenes przeżył Filopatora i umarł około 195 r., przekroczywszy osiemdziesiątkę. Jego następcą na stanowisku bibliotekarza był Arystofanes z Bizancjum, który kontynuował pracę Zenodota w dziedzinie badań homeryckich. Zainteresowania Arystofanesa obejmowały ogólnie poetów greckich; sporządził on uzupełnienie do Pinakes Kallimacha. Później, około 180 r., następcą Arystofanesa został kolejny wielki badacz Homera - Arystarch z Samotraki. Jak jego poprzednik Eratostenes, Arystarch otrzymał zadanie kierowania kształceniem dzieci królewskich - być może młodego króla Ptolemeusza Filometora i jego brata, przyszłego Euergetesa II, a później także syna Filometora. Prawdopodobnie był jednym z greckich uczonych, którzy po śmierci Filometora musieli opuścić Aleksandrię, ponieważ Euergetes uważał ich za wrogów jako byłych stronników zmarłego króla. Arystarch zmarł na Cyprze w 145 r. p.n.e. albo niedługo później. Po Arystarchu, w czasach schyłku, nigdy już nie kierowała Wielką Biblioteką postać tego formatu. W inskrypcji zachowało się do naszych czasów imię jednego z następnych bibliotekarzy - był to Onesander, prawdopodobnie Cypryjczyk, piastujący swój urząd pod rządami Ptolemeusza VIII (Sotera II).

     W związku z zainteresowaniem kulturą grecką, jakie wykazywali Ptolemeusze zakładając Muzeum, można także zauważyć, że nauczyciele i trenerzy gimnastyczni młodzieży (paidotribai) mieli specjalne prawa podatkowe - te same, które były przywilejem zwycięzców w wielkich greckich igrzyskach w Aleksandrii.

 

Oryginał: http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Africa/Egypt/_Texts/BEVHOP/4F*.html

Autor: Aleksandra Krauze
Ostatnia aktualizacja: 10.05.2009, godz. 17:03 - Aleksandra Krauze-Kołodziej