Jestem programistą. Zaproponowano mi wykonanie programu do wykonywania odmian przez wszystkie przypadki imion, nazwisk, miejscowości itp. Czy istnieją zapisane reguły pozwalające określić poszczególne przypadki, np.:

Monika, Moniki, Monice, Monikę, Moniką, Monice, Moniko

Agnieszka Agnieszki, Agnieszce, Agnieszkę, Agnieszką, Agnieszce, Agnieszko

Sebastian, Sebastiana, Sebastianowi, Sebastiana, Sebastianem, Sebastianie, Sebastianie

Waldek, Waldka, Waldkowi, Waldka, Waldkiem, Waldku, Waldku?

 

 

Oczywiście istnieją takie reguły. Można je odnaleźć w podręcznikach do gramatyki języka polskiego, a także w tabelach odmian (deklinacji) w niemal każdym ogólnym słowniku języka polskiego. Możemy polecić również następujące podręczniki: Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel, PWN, Warszawa 1998; Mirosław Bańko, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa 2004, Hanna Jadacka, Kultura języka polskiego. Fleksja, Słowotwórstwo, Składnia, Warszawa 2006. Polecamy także słownik specjalistyczny Jana Grzeni, Słownik nazw własnych. Ortografia, wymowa, słowotwórstwo i odmiana, Warszawa 1998.

Podstawowym wyznacznikiem odmiany jest rodzaj gramatyczny danego rzeczownika (czasem też liczba gramatyczna), czy to pospolitego, czy też nazwy własnej. Drugie kryterium to głoska stanowiąca zakończenie tematu fleksyjnego wyrazu. Tylko w odmianie polskich nazwisk męskich  można wyróżnić pięć typów strukturalnych w liczbie pojedynczej. Aby odmienić prawidłowo jakieś imię lub nazwisko, najprościej jest odnaleźć analogię między tym rzeczownikiem osobowym a rzeczownikiem pospolitym. Wyrazy o podobnych zakończeniach będą się odmieniały w ten sam sposób, np. nazwisko Kurylcio odmienia się jak wujcio.

Należy jednak pamiętać, że nazwy własne mogą mieć odmianę wariantywną, czasem nieregularną, np. imię Apollo można odmieniać w trojaki sposób, w zależności od tego, czy chodzi o imię męskie – Apollo, Apollona itd., imię bóstwa – Apollo, Apollina, czy też o nazwę statku kosmicznego – Apollo, Apolla. Trudna może być nie tyle odmiana (przypisanie do jakiejś formy odpowiednich końcówek fleksyjnych), ile wymiany samogłoskowe w deklinacji nazw własnych. O obecności lub braku takich wymian decydują często czynniki pozagramatyczne, np. tradycja. W nazwisku Doktór powinna zajść wymiana w formach zależnych: Doktora, Doktorowi, Doktorem, ale tradycja pozwala na odmianę Doktóra, Doktórowi, Doktórem itd.  

Odmiana nazw miejscowych przysparza jeszcze więcej problemów, przede wszystkim dlatego że konieczne jest ustalenie rodzaju i liczby danej nazwy, by można było ją przypisać do jakiegoś wzorca odmiany. Ustalenie rodzaju nie jest sprawą prostą, ponieważ często nazwy miejscowości mają jakiś utarty rodzaj, charakterystyczny dla danego regionu. Dobrym przykładem jest nazwa Ostrów, której w Wielkopolsce przypisuje się rodzaj męski – Ostrów Wielkopolski, a już na Mazowszu rodzaj żeński – Ostrów Mazowiecka. Jeśli uda się ustalić rodzaj i liczbę, to należy zastosować końcówki fleksyjne charakterystyczne dla którejś ze znanych deklinacji.

 

Autor: Natalia Sosnowska
Ostatnia aktualizacja: 05.02.2013, godz. 10:45 - Natalia Sosnowska