Józef Turek

tom 9. Kosmiczne koincydencje. Proponowane wyjaśnienia
Wydawnictwo KUL, Lublin, 2014, ISBN: 978-83-7702-922-0, s. 310

 

 

SPIS TREŚCI

 

Przedmowa

 

Część I. Kosmiczne koincydencje

  1. Przykłady kosmicznych koincydencji

1.1. Koincydencje związane z wielkoskalowymi strukturami materii

1.1.1. Materialna, przestrzenna i czasowa wielkość Wszechświata

1.1.2. Tempo ekspansji

1.1.3. Płaskość

1.1.4. Pierwotne fluktuacje gęstości materii

1.1.5. Stosunek liczby fotonów do liczby barionów

1.1.6. Wartość stałej kosmologicznej

1.1.7. Trójwymiarowość przestrzeni

1.2. Koincydencje związane z występowaniem pierwiastków chemicznych

1.2.1. Warunki stabilności dwucząsteczkowych jąder - deuteron, diproton i dineutron

1.2.2. Warunki stabilności atomów

1.2.3. Rezonans energetyczny przy spalania helu na węgiel

1.2.4. Brak rezonansu między sumą energii jąder węgla i helu a poziomem energetycznym jądra tlenu

1.3. Koincydencje dotyczące własności gwiazd i planet

1.3.1. Warunki narodzin gwiazdy

1.3.2. Emisja promieniowania o określonej częstotliwości

1.3.3. Warunki stabilności gwiazd

1.3.4. Warunki wybuchu supernowych i rozpowszechnienia pierwiastków

1.3.5. Położenie orbity planety w ekosferze gwiazdy

  1. Charakterystyka kosmicznych koincydencji

2.1. Eksplikacja terminu "kosmiczne koincydencje"

2.1.1. Charakter relacyjny

2.1.2. Charakter naukowy

2.2. Wymiar antropiczny kosmicznych koincydencji

2.2.1. Geneza podejścia antropicznego

2.2.2. Ogólna charakterystyka antropizmu

2.3. Aspekt biotyczny kosmicznych koincydencji

2.3.1. Określenia subtelności i podnoszone wobec nich zarzuty

2.3.2. Dyskusja nad subtelnością kosmicznych dostrojeń do życia

 

Część II. Wyjaśnianie antropiczne

  1. Charakterystyka i walor wyjaśniania antropicznego

3.1. Procedury eksplanacyjne

3.1.1. Ujęcie przedmiotowe i logiczne

3.1.2. Charakterystyka metodologiczna

3.2. Kwestionowanie wyjaśniania antropicznego

3.2.1. Akauzalność

3.2.2. Niededukcyjność

3.2.3. Kierunek rozumowania

3.2.4. Tautologiczność i pozanaukowość

3.3. Walor poznawczy wyjaśniania antropicznego

 

Część III. Wyjaśnianie filozoficzne

  1. Tłumaczenie faktów naukowych

4.1. Charakterystyka wyjaśniania filozoficznego

4.2. Warunki poprawności

4.3. Wybór najlepszego wyjaśniania

4.3.1. Kryteria wyboru

4.3.2. Podejmowanie decyzji

  1. Ontologiczne wyjaśnianie kosmicznych koincydencji

5.1. Wyjaśnianie naturalistyczne

5.2. Wyjaśnianie teistyczne

5.3. Wybór stanowiska

5.3.1. Kryteria preferowania jednego z konkurencyjnych wyjaśnień

5.3.2. Racje za wyborem teistycznego wyjaśnienia kosmicznych koincydencji

5.3.3. Uwagi konkludujące

 

Bibliografia

Indeks nazwisk

Indeks rzeczowy

 

 

Przedmowa

 

Dostrzegany w ostatnich latach dynamiczny rozwój kosmologii dokonuje się zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i obserwacyjnym. Uzyskane wyniki pozwalają na ustalenie wielu zależności, z których wcześniej nie zdawano sobie sprawy. Podjęte analizy wskazują na różnorodne powiązania liczbowych wartości podstawowych stałych fizyki i parametrów kosmologicznych z globalnymi i lokalnymi własnościami Wszechświata. Te z kolei jawią się jako warunki konieczne dla zaistnienia i ewolucji życia na podłożu węglowym. Dostrzeżone związki nazywane są kosmicznymi koincydencjami, zbiegami okoliczności, subtelnymi dostrojeniami lub też zasadami antropicznymi. Stanowią one nie tylko przedmiot analiz w ramach nauk przyrodniczych, ale również temat dyskusji filozoficznych i światopoglądowych.

 

Problematyka ta budzi szczególne zainteresowanie i dyskusje w środowisku kosmologów oraz filozofów i teologów. Pierwsi usiłują w sposób możliwie najlepszy opisać, scharakteryzować i ukazać znaczenie subtelnych dostrojeń w procesie ewolucji Wszechświata i zaistnienia w nim sprzyjających życiu warunków. Starają się też podać ich naukowe wyjaśnienie. Drudzy natomiast, dostrzegając wyjątkowość i osobliwość naszego Wszechświata, wskazują na szerokie odniesienia filozoficzno-teologiczne tej problematyki i podejmują próby poszukiwania jego „ostatecznych” wyjaśnień. Ponieważ aktualne teorie przyrodnicze nie są w stanie wskazać na racjonalne przyczyny zaistnienia i funkcjonowania we Wszechświecie kosmicznych koincydencji, proponowane są inne sposoby ich wyjaśniania, zwłaszcza wyjaśnianie filozoficzne.

 

Zgodnie z naturą poznania filozoficznego, wyjaśnianie takie odwołuje się do przyjmowanych w ramach danego systemu filozoficznego najbardziej ogólnych zasad o charakterze logiczno-epistemologicznym i ontologicznym. W zależności od relacji tych zasad do świata materialnego najczęściej wyróżnia się dwa alternatywne typy wyjaśniania: naturalistyczne i teistyczne. W odniesieniu do kosmicznych koincydencji wyjaśnianie teistyczne wskazuje na Boga jako ostateczną przyczynę ich zaistnienia i funkcjonowania w naszym Wszechświecie – to Bóg stwarzając świat wybrał takie prawa i nadał kosmicznym parametrom i stałym fizycznym takie wartości, by mogło się w nim pojawić życie. Natomiast wyjaśnianie naturalistyczne rezygnuje z odwoływania się do Bytu trancendentnego, wskazując na ontyczną strukturę Wszechświata jako ostateczne źródło jego własności. Najczęściej wskazywanymi przejawami takiego wyjaśniania jest tłumaczenie przez przypadek, odwoływanie się do tzw. teorii wszystkiego lub też tłumaczenie za pomocą hipotezy wielu wszechświatów.

 

Próbę włączenia się w dyskusje dotyczące tej problematyki podjął śp. ks. dr hab. Józef Turek, prof. KUL. W roku akademickim 1997/1998 rozpoczął cykl wykładów monograficznych, w których omawiał kolejno: 1) przejawy subtelnych dostrojeń z obszaru fizyki, chemii, biologii, astronomii i kosmologii, warunkujące pojawienie się życia opartego na związkach węgla; 2) próby wyjaśnienia dostrzeganych w przyrodzie koincydencji za pomocą teorii fizycznych i zasad antropicznych; 3) zasadność metodologiczną i epistemologiczną filozoficznego tłumaczenia faktów przyrodniczych oraz teorię związków filozofii z nauką; 4) naturalistyczne tłumaczenia kosmicznych koincydencji przez przypadek i hipotezę wielu wszechświatów; 5) propozycję wyjaśniania teistycznego opartego na argumencie z celowości św. Tomasza z Akwinu.

 

Dalsze prace nad tą problematyką były przez niego prowadzone w ramach finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego projektu badawczego nr N N101 133 636 (1336/B/H03/2009), pt. Filozoficzne wyjaśnienia kosmicznych koincydencji. Podstawową racją podjęcia tych badań była potrzeba uporządkowania i krytycznego przeanalizowania bogatej problematyki filozoficznej pojawiającej się w kontekście dostrzeganych i ustalanych przez współczesną kosmologię kosmicznych koincydencji. Wieloaspektowość tej problematyki i cząstkowe jej traktowanie, zwłaszcza w literaturze polskiej, domagało się w miarę całościowego i systematycznego opracowania, zgodnego z ogólnie przyjmowanymi regułami metodologicznymi. Również same kosmiczne koincydencje wymagały uporządkowania, dookreślenia znaczeń i wskazania racji ich formułowania na gruncie aktualnej wiedzy przyrodniczej.

 

Na płaszczyźnie metaprzedmiotowej, podstawowych ustaleń i rozstrzygnięć wymagały dwie kwestie, często w dyskusjach niedostrzegane lub też z różnych względów pomijane. Z jednej strony chodzi o metodologiczną zasadność filozoficznych wyjaśnień kosmicznych koincydencji, które ze swej natury należą do innej niż filozofia płaszczyzny poznawczej. Z drugiej zaś strony ważnym problemem pozostaje pytanie dotyczące możliwości racjonalnego wyboru najlepszego z możliwych w tym względzie wyjaśnień filozoficznych.

 

Podejmowane w tym kontekście analizy i dyskusje nad filozoficznym tłumaczeniem kosmicznych koincydencji stanowią szczególny przypadek ogólniejszej i powszechnie stosowanej wśród filozofów praktyki badawczej, polegającej na różnego rodzaju filozoficznym wyjaśnianiu różnorodnych faktów naukowych. Z tego względu ewentualne ustalenia w odniesieniu do wyjaśniania subtelnych dostrojeń mogą okazać się przydatne do ogólniejszych rozstrzygnięć w kwestii filozoficznego tłumaczenia faktów naukowych.

 

Z kolei ta ostatnia problematyka jest ważnym przejawem zagadnienia możliwości metodologicznie poprawnego uprawiania filozofii w kontekście nauk przyrodniczych. Najważniejszym bowiem problemem w tym względzie jest wskazanie na epistemologiczno-metodologiczną zasadność korzystania z osiągnięć nauki w rozważaniach filozoficznych przy równoczesnym zachowaniu autonomiczności obu tych dziedzin poznawczych.

 

Wyniki swoich badań Ksiądz Profesor systematycznie upowszechniał w postaci wygłaszanych referatów i publikowanych artykułów w recenzowanych czasopismach naukowych. Ich zwieńczeniem miała być monografia obejmująca rozważania nad możliwościami, sposobami i zasadnością filozoficznego wyjaśniania kosmicznych dostrojeń. Choroba i nagła śmierć w 2010 roku przerwały proces jej przygotowania.

 

W zamyśle Autora, realizacja tak sformułowanego celu badawczego miała przebiegać w trzech etapach. Punktem wyjścia analiz miała być w miarę całościowa prezentacja przedmiotowego wymiaru problematyki kosmicznych koincydencji. Chodziło w niej nie tylko o zwykłe przedstawienie tych koincydencji, ale również o ich bliższą charakterystykę, zasadność ich formułowania na gruncie aktualnej wiedzy przyrodniczej, a także ich odniesienie zarówno do zasad antropicznych, jak i przypisywanej im cechy subtelności.

 

Drugi etap miał być poświęcony próbom wyjaśniania wspomnianych koincydencji w ramach tzw. zasad antropicznych. Analizy te miały z jednej strony obejmować szczegółową charakterystykę mocno akcentowanego w ostatnich latach nurtu antropicznego we współczesnej kosmologii, a z drugiej, ocenę wartości poznawczej tzw. wyjaśniania antropicznego wspomnianych koincydencji.

 

Ponieważ w trakcie prowadzenia badań okazało się, że wyjaśnianie antropiczne nie spełnia wysuwanych wobec niego oczekiwań poznawczych, jawiąc się głównie jako wyjaśnianie filozoficzne a nie wyjaśnianie typowe dla nauk przyrodniczych, zrodziło to potrzebę wnikliwego rozważenia jego zasadności. W związku z tym, w końcowym etapie realizacji podjętych badań miały zostać przedyskutowane epistemologiczno-metodologiczne podstawy dokonywania filozoficznych wyjaśnień kosmicznych koincydencji oraz przeanalizowane kryteria wyboru najlepszego z możliwych tego rodzaju wyjaśnień.

 

Niniejsza publikacja jest próbą zrekonstruowania wyników badań ks. prof. dra hab. Józefa Turka, dotyczących szeroko rozumianej problematyki kosmicznych koincydencji. Jej pierwsza część obejmuje wybrane przykłady zależności między stałymi fizycznymi i parametrymi kosmologicznymi a możliwością zaistnienia warunków koniecznych do pojawienia się i rozwoju życia na podłożu węglowym. Zależności te zostały podzielone na trzy grupy: 1) dotyczące możliwości powstania i odpowiednio długiej ewolucji wielkoskalowych struktur materialnych Wszechświata, 2) związane z warunkami koniecznymi do pojawienia się we Wszechświecie pierwiastków chemicznych, zwłaszcza biogennych, takich jak np. wodór, węgiel, azot i tlen, 3) dotyczące warunków powstania gwiazd, ich specyficznych własności, przebiegu ewolucji, a także istnienia planet zapewniających odpowiednie środowisko umożliwiające zaistnienie i rozwój życia.

 

Drugi rozdział części dotyczącej kosmicznych koincydencji obejmuje ich metaprzedmiotową charakterystykę: analizę treściowej zawartości samego terminu, zwłaszcza wskazanie na jego relacyjny i naukowy charakter, próbę zrekonstruowania (w wymiarze historycznym i treściowym) antropicznej interpretacji kosmicznych koincydencji oraz dyskusję nad ich aspektem biotycznym, skupioną na analizach dotyczących subtelności kosmicznych dostrojeń do życia na podłożu węglowym.

 

Kolejna część dotyczy antropicznego wyjaśniania kosmicznych koincydencji. Obejmuje ona: charakterystykę stosowanych w tym wyjaśnianiu procedur eksplanacyjnych (zarówno od strony przedmiotowej, jak i logiczno-metodologicznej), zarzuty kwestionujące wartość tego typu wyjaśniania, m.in. jego niededukcyjny i pozanaukowy charakter, oraz próbę pokazania jego poznawczych walorów.

 

Ostatnia część poświęcona jest analizie wyjaśniania filozoficznego. Na przykładzie filozoficznego tłumaczenia faktów naukowych dokonana jest ogólna charakterystyka tego typu wyjaśniania, ze szczególnym uwzględnieniem warunków jego poprawności oraz kryteriów umożliwiających wybór najlepszego spośród proponowanych filozoficznych wyjaśnień. Uzyskane rezultaty są wykorzystane w charakterystyce dwóch najczęściej proponowanych, ontologicznych wyjaśnień kosmicznych koincydencji: naturalistycznego i teistycznego, oraz w uzasadnieniu propozycji preferowania jednego z nich.

 

Rekonstrukcja wyników badań Księdza Profesora zawiera tekst, który zdążył w całości przygotować osobiście. Jest to część I, która wymagała jedynie nieznacznych korekt redaktorskich oraz sprawdzenia i uzupełnienia przypisów. Pozostałe dwie części zostały zrekonstruowane na podstawie pozostawionych notatek i opublikowanych wcześniej artykułów. Sposób ich dobrania i zestawienia w całość jest zgodny z zamierzonym i opracowanym przez Autora planem monografii. Do pełnego zrealizowania pomysłu konstrukcyjnego zabrakło jednego rozdziału w ostatniej części. Miał on dotyczyć warunków poprawności filozoficznego wyjaśniania kosmicznych koincydencji i zawierać dwa punkty: 1) konieczność interpretacji filozoficznej kosmicznych koincydencji, oraz 2) wybrane przykłady filozoficznych wyjaśnień, odnoszące się do subtelności, planowości, celowości i przygodności Wszechświata.

 

Opracowanie posiada pewne cechy pozwalające zaliczyć je do kategorii prac określanych jako „historyczne studium przypadku” (historical case study). W tego typu pracach wykorzystuje się procedury i metody wypracowane na gruncie współczesnej filozofii nauki do analizy problemów pojawiających się w nauce. Z jednej strony takie rozważania stanowią egzemplifikację faktycznego uprawiania nauki, z drugiej zaś ilustrują wypracowane w filozofii nauki stanowiska i pokazują, w jakim stopniu uwzględniają one faktyczną praktykę badawczą uczonych. Przedstawione w niniejszej monografii analizy wykraczają jednak poza ten schemat. Ich charakterystycznym rysem jest pewien rodzaj zaangażowania (commitment). Z jednej strony dotyczy ono pewnych elementów filozofii nauki, z drugiej natomiast sposobu odniesienia do zagadnień światopoglądowych. W podjętych rozważaniach dostrzegalna jest próba uzyskania jednoznacznych i pewnych rozstrzygnięć. Ma temu służyć zarówno ukierunkowanie na poszukiwanie związków kauzalnych, jak i wyraźne preferowanie analiz ilościowych. Obydwa elementy miałyby zapewniać obiektywizm i gwarantować wyższą pewność wyprowadzanych wniosków. Podejście jakościowe (subiektywne) utożsamiane jest wręcz z wadliwością. Szczególnie widoczne jest to w rozważaniach nad subtelnością kosmicznych koincydencji i możliwością wykorzystania w jej określeniu różnych interpretacji prawdopodobieństwa. Tak rozłożone akcenty, ustalone cele i przyjęte sposoby ich realizacji wskazują na pewne cechy metaprzedmiotowych analiz, które są typowe dla przedpopperowskiej, zorientowanej certystycznie, filozofii nauki.

 

Drugi rodzaj zaangażowania odnosi się do zagadnień światopoglądowych. W pracy są one rozumiane wąsko i ograniczone do podejścia teistycznego. To podejście w zauważalny sposób wpływa na przeprowadzane rozważania. W tym kontekście rodzi się wątpliwość, czy takie jednoznaczne teistyczne wyjaśnienie kosmicznych koincydencji nie jest niebezpiecznym zbliżaniem się do koncepcji „używania” Boga do „zapychania” luk w naszej wiedzy (God of the gaps). Z jednej strony należy bowiem pamiętać o fallibilnym i temporalnym charakterze nauki – nasza wiedza jest tylko cząstkowa i korygowalna, a przy tym ciągle zmienia się i rozwija. Należy więc brać pod uwagę możliwość znalezienia w przyszłości naukowego wyjaśnienia kosmicznych koincydencji. Z drugiej zaś strony, hipoteza wielu wszechświatów nie stoi w sprzeczności z tezą o istnieniu Stwórcy, a preferowanie jej przez uczonych nie jest równoznaczne z negacją teizmu.

 

Na płaszczyźnie naukowej, w ramach stanowiska ewolucjonistycznego, pojawia się natomiast zasadne pytanie o to, czy ewolucja od razu „wypracowała” życie na podłożu węglowym? Nie można bowiem wykluczyć hipotezy o ewentualnym istnieniu innych form życia, np. opartego na krzemie, poprzedzających pojawienie się życia węglowego.

 

Podjęta w monografii problematyka jest doniosła zarówno na gruncie badań naukowych jak i rozważań filozoficznych. Wyjaśnianie, rozumiane jako poszukiwanie racji dla dostrzeganych w przyrodzie prawidłowości i związków, nie jest zarezerwowane jedynie dla filozofii. Nauka, oprócz pytań typu „jak?”, stawia również pytania „dlaczego?” i stara się w ramach swoich kompetencji na takie pytania udzielać odpowiedzi. Nie są to odpowiedzi ani pełne, ani ostateczne, ale pomagają nam coraz lepiej rozumieć otaczającą nas rzeczywistość. W tym poznawczym procesie konieczna jest współpraca nauki i filozofii, gdyż obydwie dziedziny – co szczególnie wyraźnie ujawnia się w kosmologii – wzajemnie się przenikają. Zawarta w tej pracy problematyka, sformułowane propozycje interpretacyjne oraz pojawiające się w tym kontekście wątpliwości i pytania domagają się dalszych badań i analiz.

 

Na etapie przygotowań do opublikowania tej monografii, trud jej przeczytania podjęli: ks. prof. dr hab. Zygmunt Hajduk i dr hab. Sławomir Leciejewski. Wyrażam im swoją wdzięczność za wnikliwe spostrzeżenia i cenne uwagi, które mogłem w tej pracy uwzględnić.

 

Dariusz Dąbek

 

Autor: Andrzej Zykubek
Ostatnia aktualizacja: 19.01.2015, godz. 13:43 - Andrzej Zykubek