Interesuje mnie etymologia słowa zmierzch. Wiem, że dawniej gwarowo wymawiało się zmierzk.

Czy też zmieszk? Czy słowo to ma powiązanie znaczeniowe z dawną nazwą księżyca, czyli miesiącem?

I czy oba te słowa mogą mieć z kolei powiązanie z imieniem Mieszko?

 

Na podstawie Słownika etymologicznego języka polskiego Wiesława Borysia oraz Słownika etymologicznego języka polskiego Aleksandra Brücknera na temat etymologii słowa zmierzch możemy przedstawić następujące wyjaśnienia. Otóż w języku prasłowiańskim (z którego wywodzi się m.in. język polski) istniała forma mŗkati, która oznaczała `ciemnieć, ściemniać się` (gdy mowa o zapadaniu zmierzchu, wieczoru) i to znaczenie utrzymało się w polszczyźnie do dziś, mimo że sam wyraz uległ pewnym przekształceniom fonetycznym. W języku staropolskim (do XVI w.) wyraz ten miał postać mirzkać. W XVI w. przyłączył się do niego przedrostek z-: zmirzkać. Następnie jego rdzeń rozszerzył się o samogłoskę e i w wiekach XVI oraz XVII notowano jego postaci zmierzkać się lub smierzkać się, a od wieku XVIII już postać współczesną, czyli zmierzchać się. Słowo zmierzch jest utworzonym od tego czasownika rzeczownikiem, przy czym dawniej (w XVI w.) w formach analogicznych do postaci podstawowych czasowników, czyli zmierzk lub smierzk, a do momentu przyłączenia przedrostka  - mierzk.

Z tej samej prasłowiańskiej podstawy mŗkati powstały dzisiejsze słowa mrok i zmrok, tylko ich postać jest efektem innych niż wyżej przedstawione procesów fonetycznych (konkretnie chodzi o inny typ rozwoju sonantu miękkiego ŗ).

Co do gwarowych wariantów tego wyrazu, to formę zmierzk ciągle (nie tylko dawniej) można usłyszeć w tych gwarach, które cechuje przejście wygłosowego -ch w -k, a więc na terenach południowej Małopolski.

 

Wspomniane słowniki nie wskazują na jakiekolwiek pokrewieństwo znaczeniowe zmierzchu z księżycem (miesiącem) albo imieniem Mieszko. Jeśli spotkał się Pan z sugestiami takiego powiązania etymologicznego, to najprawdopodobniej były to wyjaśnienia pseudoetymologiczne (tzw. etymologia ludowa). Więcej na ten temat można przeczytać w odpowiedzi na pytanie "bawarka - etymologia".

 

 

 

 

Autor: Magdalena Smoleń-Wawrzusiszyn
Ostatnia aktualizacja: 20.04.2012, godz. 13:52 - Magdalena Smoleń-Wawrzusiszyn