Diagnoza młodzieży 2026: Uchwycenie złożonych trajektorii życia

Rosnący kryzys zdrowia psychicznego, przeciążenie systemowe i emocjonalne, poczucie osamotnienia mimo ciągłej obecności online – to tylko niektóre z wyzwań, z którymi zmagają się obecnie młodzi ludzie. „Diagnozę młodzieży 2026” – największe od lat badanie trudności, ale i potencjału młodego pokolenia w Polsce, które mimo wszystko patrzy w przyszłość z optymizmem – komentuje współtwórczyni tej analizy dr Agnieszka Zaborowska z Katedry Praw Człowieka i Pracy Socjalnej Instytutu Nauk Socjologicznych KUL.

Raport „Diagnoza młodzieży 2026” został przygotowany przez ekspertów Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej i przedstawicieli ponad 20 uczelni na zlecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej. To jedno z najważniejszych opracowań dotyczących wyzwań, przed którymi stoi dziś młode pokolenie.

400 stron analizy

- Przeanalizowaliśmy ponad 200 raportów i strategii dotyczących młodzieży, nie tylko polskich, ale również europejskich. Przeprowadziliśmy badania ilościowe i jakościowe, w których ujęte są głosy młodzieży, rodziców i instytucji. Nad diagnozą pracowało ponad trzydziestu ekspertów ze środowiska naukowego z różnych uczelni polskich, ale również praktyków, przedstawicieli trzeciego sektora i różnych fundacji, które działają w imieniu młodych – wymienia dr Agnieszka Zaborowska, członek Zespołu Badawczego Diagnozy.

Ekspertka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego im. Jana Pawła II podkreśla, że „Diagnoza młodzieży 2026” jest nie tylko raportem o młodych, ale w istocie raportem o przyszłości społeczeństwa. - Funkcjonujemy bowiem w pewnym paradoksie: młodzi są kluczowi dla rozwoju kraju, a jednocześnie wiemy o nich zaskakująco niewiele, albo opieramy się na stereotypach, które wypracowaliśmy na ich temat – uważa dr Zaborowska.

Dajmy młodym głos

Co przyświecało twórcom analizy? - Odzyskanie kontaktu z rzeczywistością młodego pokolenia – zaznacza dr Zaborowska. - Po pierwsze uporządkowanie rozproszonej wiedzy, po drugie oddanie młodym ludziom głosu, nadanie im podmiotowości. W Diagnozie opieramy się bowiem nie tylko na zastanych danych, ale również na obszernych badaniach przeprowadzonych wśród młodzieży i młodych dorosłych. Głównym celem było stworzenie mapy ryzyk, ale i szans, zwracając uwagę na potencjał młodego pokolenia – dodaje.

Dane zawarte w raporcie to pierwszy krok do stworzenia przygotowywanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej Strategii Młodzieży, która ma określić długoterminowe kierunki polityki państwa i systemowe zachowania wobec młodych osób w Polsce.

Spójna opowieść o życiu młodych

Współautorka diagnozy wskazuje, że w procesie diagnostycznym to nie samo gromadzenie informacji, lecz ich właściwa interpretacja stawiła największą trudność. - Współczesna młodość to przestrzeń, w której technologia styka się z psychologią, edukacja z rynkiem pracy, życie prywatne z globalnymi kryzysami i zagrożeniami – zauważa ekspertka KUL.

Kluczowym wyzwaniem dla badaczy stało się więc uchwycenie złożonych trajektorii życia. - Chodzi o zebranie najważniejszych linii, które się w życiu młodzieży łączą. Czyli tego, jak różne problemy nakładają się na siebie i wzajemnie wzmacniają – wyjaśnia dr Zaborowska, dodając iż badacze musieli połączyć wszystkie wątki w spójną opowieść o pokoleniu młodych.

Awaria systemu

Które wątki w Diagnozie wybrzmiały szczególnie głośno? - Zdrowie psychiczne młodych, cyberbezpieczeństwo/ cyberzagrożenia oraz kwestie związane z usamodzielnieniem – wymienia dr Zaborowska.

Badacze doszli do wniosku, że młodzież funkcjonuje w stanie przeciążenia systemowego i emocjonalnego. - Nie jest to jeden problem, tylko nakładające się na siebie warstwy czy obszary – podkreśla dr Zaborowska. - Zacznijmy od kryzysu zdrowia psychicznego. Po pierwsze, około 40 proc. uczniów deklaruje, że ma objawy depresyjne, rosną statystyki samookaleczeń i prób samobójczych. To jest jedna warstwa, czyli to co czują młodzi. Ale drugą warstwą jest niewydolny system, gdyż brak jest specjalistów: psychiatrów, psychoterapeutów młodzieżowych – dodaje.

Samotni w sieci

Trudnym doświadczeniem dla młodych ludzi jest także samotność – mimo ciągłego bycia online. - Ponad 1/3 młodych – co wynika z diagnozy – doświadcza osamotnienia, pomimo spędzania kilku godzin dziennie na różnych komunikatorach. Jest to więc paradoks: młodzi mają poczucie, że cały czas są w relacjach, ale jednocześnie są one słabsze i bardziej kruche, właśnie dlatego, że odbywają się w cyberprzestrzeni, a nie w warunkach face-to-face – wyjaśnia dr Zaborowska i dodaje, że wzmocnienie więzi i relacji młodego pokolenia jest ogromnie ważne, gdy myślimy np. o podnoszeniu dzietności w kraju czy zwiększeniu udziału młodych w wyborach.

Płatki śniegu czy asertywni i świadomi

Młodzi czują na sobie dużą presję. - Szkoła, rodzina, przyszłość generują chroniczne napięcie, powodujące, że 78 proc. młodzieży deklaruje lęk związany z przyszłością, czyli z tym jak się usamodzielnią – analizuje dr Zaborowska. - Dotyczy to różnych obszarów: czy znajdą miłość swojego życia, czy będą mieć własne mieszkanie, czy będą pracować i zarabiać na tyle godnie, żeby mogli się za to utrzymać i dodatkowo spełniać swoje marzenia czy oczekiwania – dodaje. Ekspertka dodaje, że znaczącym zagadnieniem jest także opóźniona samodzielność, czyli długie pozostawanie młodych w domu rodzinnych.

Do odrobienia lekcję mają rodzice czy dziadkowie. - Mówimy młodym: bądźcie świadomi, bądźcie asertywni, macie prawo przeżywać swoje życie szczęśliwie, a później nazywamy ich roszczeniowymi albo leniwymi – mówi dr Zaborowska. - Tymczasem młodzi oczekują od życia trochę więcej niż my, którzy albo zatracamy się w pracy, albo jesteśmy w ciągłych obowiązkach domowych. Oni nie chcą tak żyć i mają do tego święte prawo. I to my ich tego uczymy, a potem zarzucamy młodym, że są np. „płatkami śniegu”. Na etapie diagnozy staramy się walczyć z tymi epitetami czy stereotypami – dodaje.

Cyfrowe zagrożenia

Młodzi ludzie narażeni są w sieci na kontakt z przemocą, pornografią, dezinformacją. Jednocześnie brak im kompetencji, by się bronić się przed cyberzagrożeniami.

Liczby są alarmujące. 44 proc. młodzieży w wieku 13-16 lat twierdzi, że w internecie nie można odróżnić informacji prawdziwych od fałszywych. 60 proc. młodych zadeklarowało, że w ciągu ostatniego roku doświadczyło hejtu w sieci. Co czwarty nastolatek w wieku 14-18 lat w ciągu ostatniego roku stał się ofiarą cyberstalkingu i uporczywego nękania. 47 proc. nastolatków w wieku 13-16 lat styka się ze szkodliwymi treściami online. 73 proc. dzieci w wieku 12-14 lat ocenia dotarcie do treści pornograficznych w internecie jako łatwe lub bardzo łatwe.

- Na pewno potrzebna jest w zakresie cyberbezpieczeństwa edukacja, to bardzo ważny obszar – podkreśla ekspertka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Co trzeba zrobić „na wczoraj”?

Ekspertka KUL podkreśla, że niezbędne jest natychmiastowe wzmocnienie systemu wsparcia zdrowia psychicznego młodzieży i młodych dorosłych. - Zdrowie psychiczne jest dzisiaj osią całego systemu różnych problemów. Wpływa na edukację, na relacje, na życiowe decyzje, na zdolność wejścia w dorosłość – zaznacza dr Zaborowska.

Wśród priorytetowych obszarów działań publicznych sprzyjających wspieraniu rozwoju młodego pokolenia autorzy Diagnozy zaproponowali koncepcję triady odporności. Podstawą działań wspierających młodych powinno zatem być wspieranie odporności psychicznej, odporności relacyjnej oraz wdrożenie tarczy cyfrowej, chroniącej przez przed negatywnymi skutkami funkcjonowania w środowisku cyfrowym.

- Jest także triada usamodzielnienia, w której wskazujemy na konieczność zwiększenia stabilności zatrudnienia młodych, gdyż większość z nich pracuje na umowach prekarnych, poprawy sytuacji związanej z mieszkalnictwem oraz walki z wykluczeniem terytorialnym, ponieważ młodzież z obszarów małomiasteczkowych czy wiejskich ma dokładnie takie same ambicje i aspiracje jak młodzież miejska i wieloaglomeracyjna – podkreśla dr Zaborowska.

Diagnoza dostępna dla wszystkich

Z wniosków badaczy z pewnością skorzystają decydenci, ale także psychologowie, pedagodzy, rodzice, a nawet sama młodzież. - Diagnoza została przedstawiona w nowoczesny sposób, gdzie tekst miesza się z ilustracjami, zdjęciami, przedstawieniami graficznymi rożnych danych, właśnie po to, by zachęcić młodych choćby do jej przejrzenia – wyjaśnia dr Zaborowska.

Co taka lektura da młodym? - Poczucie, że „nie tylko ja tak mam”. Język do opisu własnych doświadczeń. Młodzi będą mogli skonfrontować się z tym, co czują, jak się czują, jak funkcjonują. Będą mogli przejrzeć się tam jak w lustrze – wyjaśnia ekspertka, dodając że młodzi mają teraz realną szansę, aby zabrać głos w ważnych dla siebie sprawach. - Diagnoza jest podstawą do konsultacji społecznych. Młodzi ludzie mogą wypowiedzieć się sprawie np. polityki mieszkaniowej czy rynku pracy – dodaje dr Zaborowska. W tym celu uruchomiona została specjalna strona.

Kim więc są młodzi?

- To wszystko tworzy jeden obraz: pokolenia z dużym potencjałem, z dużą świadomością siebie, ale które rozwija się w warunkach ciągłego napięcia i dużych oczekiwań wobec nich – analizuje dr Zaborowska.

Co ciekawe, mimo konieczności przezwyciężenia wielu trudności, młodzi wypatrują lepszego jutra – prawie 3/4 młodych Polaków w wieku 18-29 lat postrzega przyszłość optymistycznie, spodziewając się poprawy własnej sytuacji życiowej. - Uczucia, które czujemy na co dzień, nie wykluczają się, mogą występować jednocześnie. Młodzi mogą więc odczuwać lęk i napięcie, a zarazem myśleć z optymizmem – puentuje ekspertka KUL.

 

Pełen raport „Diagnoza młodzieży 2026” można pobrać ze strony Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej.

MŁODZI W LICZBACH - wybór danych:

• 15-29 lat - ramy wiekowe analizy młodego pokolenia
• 5,73 mln - liczba osób w tym wieku w Polsce
• 74 proc. młodych dorosłych (19-29 lat) optymistycznie widzi swoją przyszłość
• 71 proc. mówi „jesteśmy uzależnieni od telefonów”
• 60 proc. nastolatków żyje w stanie chronicznego stresu i zmęczenia.
• 87 proc. pracowników instytucji obserwuje wzrost problemów emocjonalnych młodzieży w ostatnich trzech latach
• 38 proc. odsetek nastolatków doświadczających samotność
• 46 proc. nastolatków w wieku 10-19 lat ma skrajnie niską samoocenę
• 47 proc. nastolatków w wieku 13-16 lat styka się ze szkodliwymi treściami online
• 70 proc. uczniów wskazuje szkołę jako źródło codziennego stresu
• 44 proc. nastolatków w wieku 13-16 lat ma trudności z odróżnianiem prawdy od fałszu online
• 53 proc. młodych dorosłych w wieku 25-34 lat mieszka z rodzicami