Opublikowano w:	
Roczniki Filozoficzne
46, z. 3 (Fil. Przyr.) 211-240, 1998.	

Józef Zon
Lublin

Zarzuty pseudonaukowości wobec
Włodzimierza Sedlaka koncepcji bioplazmy

1	Opracowania naukowe ułomne na tle innych opracowań związanych z nauką
1.1	Standartowe teksty naukowe i teksty gatunkowo mieszane
1.2	Nawiązujące do nauki teksty spoza obszaru nauki
1.3	Ułomne teksty naukowe
2	Zarzuty pod adresem sformułowanej przez Sedlaka koncepcji bioelektroniki
2.1	Kwestie merytoryczne
2.2	Metodyka oraz sposób ujęcia językowego wyników badań
2.3	Kompetencje zawodowe oraz cechy osobowości
3	Ocena zarzutów
3.1	Kwestie merytoryczne
3.2	Metodyka pracy i sposób językowego przedstawiania jej wyników
3.3	Kompetencje naukowe oraz cechy osobowości
3.4	Ocena ogólna postawionych zarzutów
Literatura
Summary

W drugiej połowie lat 60-tych ukazały się publikacje Włodzimierza Sedlaka, gdzie znalazły się pierwsze wzmianki na temat możliwości występowania plazmy fizycznej w organizmach [Sedlak 1967a, b]. W późniejszych pracach tego Autora pojawiło się pojęcie bioplazmy – specyficznego dla układów żywych stanu plazmy [np. Sedlak 1975 269, 1977 s. 24]. W tym samym mniej więcej czasie podobne propozycje zostały przedstawione w byłym Związku Radzieckim [Iniuszyn i wsp. 1968]. Obydwa ośrodki badań, polski i radziecki, zaczęły więc konkurować ze sobą. Doszło nawet do sporu o priorytet w tej dziedzinie poszukiwań [Biedulski 1977 s. 32]. Podczas gdy w Polsce twórczo w tej dziedzinie pracował sam Sedlak, to kierowany przez W. M. Iniuszyna zespół badaczy z Państwowego Uniwersytetu w Ałma-Acie (Kazachstan) liczył co najmniej kilka osób. Mimo to liczba polskich publikacji poświęconych bioplazmie wyraźnie przewyższa liczbę publikacji rosyjskojęzycznych. Proporcjonalnie do tej liczby układa się rozległość i ostrość krytyki, z jaką się one spotykały. W powstaniu takiej sytuacji znaczący udział odegrały kwestie merytoryczne, metodologiczne, metodyczne, językowe, a także personalne. Wzajemne powiązania zachodzące pomiędzy nimi są czasami trudno czytelne i wielopoziomowe, dlatego za cel niniejszego artykułu przyjęto wydobycie, zestawienie i odniesienie się do sformułowanych już ocen. 
Choć nie wszystkie z nich miały (i w dalszym ciągu mają) jednakową wagę, warto się odnieść do sformułowanych już ocen samej koncepcji (w takiej postaci, jak została przedstawiona) oraz do towarzyszących im ocen skierowanych pod adresem polskiego twórcy koncepcji bioplazmy. Ich istota sprowadza się do tezy, iż twórczość Sedlaka w zakresie bioelektroniki (której fragmentem jest koncepcja bioplazmy) ma charakter zdecydowanie pseudonaukowy. Nie można w żadnym wypadku tych ocen zignorować, gdyż zostały one sformułowane przez osoby zajmujące się zawodowo nauką oraz przez publicystów zajmujących się tą domeną twórczości. Zestawienie tych zarzutów, spośród których większość odnosi się do wymiaru językowego i metodologicznego publikacji Sedlaka, zostanie przedstawione w późniejszym fragmencie niniejszego artykułu. Trzeba jednak zauważyć, iż ważną rolę w dyskusji nad sedlakowską koncepcją bioplazmy odgrywa nie tylko kwestia niezamierzonej niejednoznaczności używanych terminów. Jest bowiem przeciwnie: sam twórca tej koncepcji programowo unikał spełnienia takiego oczekiwania [np. Sedlak 1988 s. 7, 45, 128]. 
	Być może na sformułowanie wyważonej i adekwatnej oceny tej koncepcji – a szerzej ujmując wkładu Sedlaka do nauki o życiu – jest jeszcze za wcześnie. Wiadomo bowiem, że słuszność określonych koncepcji i metod uzyskiwania wiedzy wartościowej dla nauki dużo łatwiej jest stwierdzać dopiero post factum, i to zazwyczaj po dłuższym okresie badań i dyskusji. Czasem okazuje się, że w istocie trafne sformułowania, często obciążone jednak we wstępnej fazie nawet ciężką leksykalną lub metodologiczną ułomnością, z biegiem czasu ulegając uściśleniu stają się wartościowymi składnikami kanonu wiedzy lub metodyki naukowej. Sformułowania błędne natomiast zostają odrzucone lub ciągle pozostają w stanie „depozytu wiedzy martwej”. Jednak nauka nie jest dziedziną ściśle odizolowaną od innych domen działalności społecznej. Często wiele w tym względzie zależy od wsparcia lub też krytycznych ocen formułowanych przez popularyzację nauki oraz związaną z nauką publicystykę. 
 	Jest wreszcie rzeczą wartą tutaj podkreślenia, że w rzetelnie uprawianej nauce wszelkie nowe koncepcje muszą być poddane swoistej „selekcji naturalnej idei”. Jak bowiem wykazała historia nauki, ma ona podstawowe znaczenie dla postępu wiedzy naukowej. Dlatego nie można oczekiwać, że niektóre nowości w obszarze nauki mogą cieszyć się z góry przyznanym przywilejem posiadania „listu żelaznego”, a inne – z góry skazane na ściganie w świecie nauki i związanej z nią publicystyki „listem gończym”. Jednak nie wszystkie wydane sądy o niepoprawności określonej koncepcji, o jej znikomej (jeśli nie negatywnej) wartości poznawczej zasługują na przyjęcie bez poddawania ich krytycznej ocenie. Odnosi się to też do wspomnianego wyżej zdecydowanie negatywnego przyjęcia przez niektórych badaczy i publicystów opracowań na temat bioelektroniki i bioplazmy ogłoszonych przez Sedlaka. Zostały one zaklasyfikowane do kategorii twórczości niewątpliwie przynoszącej ujmę nie tylko badaczowi, ale też zatrudniającej go instytucji. Celem niniejszego opracowania jest więc zebranie przedstawionych ocen i odniesienie się do nich. 
Wywiązanie się z postawionego wyżej zadania nie jest bynajmniej łatwe. Szczególną trudność sprawia to, że nie istnieją idealne typy opracowania naukowego, których wierne naśladownictwo daje pełną gwarancję wniesienie znaczącego wkładu w rozwój nauki. Owszem, spełnienie obowiązujących w określonym czasie kryteriów poprawności prac naukowych gwarantuje, w najgorszym wypadku, ewentualne wniesienie przynajmniej nieznacznego przyczynku do stanu wiedzy naukowej. W najlepszym wypadku – szybkie uznanie dużej wartości pracy (choć i ta opinia może zmienić się wraz z upływem czasu). Z kolei prace nie spełniające tych wymagań są z reguły odrzucane przez społeczność naukową, nawet jeśli znajdą się w nich cenne składniki. 
Historia nauki pokazuje jednak, że spektrum prac, które okazały się istotne dla postępu wiedzy, choć zawiera prace napisane przejrzyście, zgodnie w wszelkimi wymogami logiki, metodyki, elegancji redakcyjnej i merytorycznej, obejmuje też prace, które kiedyś uchodziły za przygotowane niewłaściwie (albo dziś właśnie za takie można by je uznać). Do takich należą opracowania nazywane obecnie fikcją naukową, paranauką, pseudonauką, ale także prace, które na użytek niniejszego opracowania zostaną nazwane ułomnymi naukowo. 
W rozdziale pierwszym zostanie naszkicowana typologia prac w rozmaitym stopniu wiążących się z nauką i wnoszących w nią wkład. Ważnym z względu na cel niniejszego opracowania jest wyróżnienie wspomnianej już kategorii ułomnych prac naukowych, które jakkolwiek odbiegają od uznawanych standardów prac naukowych, to jednak nie można ich uznać za prace para- czy też pseudonaukowe. W kolejnym rozdziale zebrane zostaną zarzuty pod adresem odnoszących się do bioelektroniki i bioplazmy prac Włodzimierza Sedlaka. Szczególnie wiele spośród nich odnosi się do wymiaru metodologicznego i metodycznego prac tego Autora. Krytycy Sedlaka nie mogli także pominąć (i nie uczynili tego) aspektu merytorycznego oraz mogli (a nie odmówili sobie tej satysfakcji) snuć dywagacji odnoszących się także do cech osobowości polskiego współtwórcy bioelektroniki. Te zagadnienia również zostaną przedstawione w rozdziale drugim. Pracę kończy odniesienie się do przedstawionych zarzutów. Po przyjrzeniu się im, okazuje się, że trzeba się zgodzić z większością zarzutów metodologicznych i metodycznych, w żadnym jednak wypadku nie można zgodzić się na sformułowaną przez krytyków Sedlaka propozycję uznania jego prac za bezwartościowe, wręcz szkodliwe dla nauki.

1	Opracowania naukowe ułomne na tle innych opracowań związanych z nauką

Metodologię postępowania naukowego i sposób przygotowania standartowych publikacji przedstawiają bardzo liczne prace o charakterze poradników metodycznych. O trudności zaś dokonywania jasnych, jednoznacznych rozstrzygnięć w odniesieniu do wartości określonych badań i sposobu przedstawienia ich wyników świadczą liczne opracowania metodologiczne oraz prace z zakresu historii i filozofii nauki. Osiągnięcia ostatnich dziesięcioleci badań, zwłaszcza w tych dwu ostatnich dziedzinach, doprowadziły do przekonania, że stosowanie się do zasad metodologii normatywnej, nie może być jeszcze niezawodną gwarancją dokonania postępu w badaniach naukowych [Życinski 1996 s. 230]. Nie oznacza to jednak, że stosowanie się do tych wymogów nie jest en gross korzystne dla poszczególnych nauk, zwłaszcza w fazie ich tzw. rozwoju normalnego. 

1.1	Standartowe teksty naukowe i teksty gatunkowo mieszane 

Choć trudno wyliczyć wszystkie istotne cechy nie podlegającego zarzutom tekstu naukowego, niektóre z nich dają się stosunkowo łatwo wyodrębnić [Tab. 1]. 

Tab. 1. Najbardziej podstawowe charakterystyki standartowego tekstu naukowego

(1)	cel (cele) pracy jest sprecyzowany i najczęściej podany w jawnej postaci;
(2)	podjęte badania osadzone są w diachronicznym i synchronicznym kontekście badawczym: opisane badania są kolejnym elementem istniejącego już ciągu badań oraz skierowane są na uzyskanie odpowiedzi na pytanie wynikające z aktualnego stanu problematyki określonej dyscypliny;
(3)	tekst jest opublikowany w czasopiśmie fachowym o możliwie dużym współczynniku oddziaływania lub książce wydanej przez wydawnictwo mające renomę w świecie nauki;
(4)	jest spójny z aktualnie obowiązującym standardem pojęciowym, metodologicznym oraz sposobem prezentacji; 
(5)	unika się niejasnych sformułowań oraz samooceny (zwłaszcza pozytywnej) własnego dorobku czy proponowanej przez siebie idei;
(6)	oszczędnie używa się form retorycznych, w tym języka metafory i analogii.

Pozostawanie w konflikcie z jednym, albo więcej wspomnianych wymagań, każe uznawać określony tekst za opracowanie wykraczające poza obecny standardzie opracowań naukowych. Istnieje więc wiele tekstów, których wartość jest kwestionowalna i zazwyczaj jest kwestionowana. Tab. 2. 

Tab. 2. Uproszczona typologia powiązanych z nauką gatunków pisarskich
(1)	Dyskusyjne pod względem przynależności do nauki teksty niestandardowe
(a)	duży stopień nowatorstwa w zakresie treści lub metody
(b)	ułomność pod względem treści, metody lub formy przekazu
(2)	Nawiązujące do nauki teksty gatunkowo mieszane 
(a)	 fikcja naukowa (nauka + literatura piękna)
(b)	teksty para- i pseudonaukowe

Teksty uchodzące kiedyś lub obecnie za naukowe, rozpatrywane z perspektywy upływu czasu, są bardzo zróżnicowane pod względem ich wpływu na rozwój nauki (już zaistniałego lub dopiero potencjalnego). Jeden skraj spektrum otwierają opracowania poprawne co prawda pod względem metodycznym i zgodne z kanonami wiedzy w danej dziedzinie w określonym okresie, lecz wnoszące niewiele lub nie wnoszące zgoła nic nowego. Prace takie uważa się za zbędne, a nawet szkodliwe. 

1.2	Nawiązujące do nauki teksty spoza obszaru nauki

Drugi kraniec w stosunku do prac standartowych stanowią prace pseudonaukowe, przygotowane przez dziwaków lub skrajnych dyletantów, czytane i cenione za ich oryginalność i wkład do „wiedzy” przez ludzi o takich samych kwalifikacjach i upodobaniach. Do tej kategorii należy zaliczyć także publikacje przygotowane nieuczciwie – czy to w rezultacie wymyślania (fabrykowania) danych czy też plagiatu. Jednak pomiędzy tymi krańcami – niejednakowo odległymi od siebie w poszczególnych dziedzinach – znajdują się publikacje, kwalifikowane jako nauka nierzetelna, protonauka, paranauka, czy też działalność na obrzeżach nauki. 
Trzeba tu zwrócić uwagę na dwie kategorie działalności, i będące ich wynikiem dwie kategorie prac, nie mieszczących się w kategoriach nauki. Do pierwszej należą te, które można określić mianem „pseudonauki”. Kategoria ta obejmuje wszystkie publikacje, pod których adresem zazwyczaj słusznie kieruje się pejoratywne określenia i które są uznawane za bezwartościowe dla nauki, a nawet dla niej szkodliwe. Większość z nich bowiem, pomimo stwarzanych pozorów istotnego powiązania z nauką, jest jej w istocie obca. Niektóre nawet można uznać za wrogie nauce. Drugą część natomiast stanowią prace z zakresu tzw. paranauki, które choć żywo nawiązują do nauki czy to metodycznie, czy merytorycznie, to jednak na tyle odbiegają od obecnie uznawanych za właściwe kanonów metodycznych, filozoficznych i merytorycznych, że słusznie klasyfikuje się je jako za nie należące do naukowych [Tab. 3]. W odróżnieniu od opracowań pseudonaukowych, prace zaliczane do tej kategorii są bliższe pracom z zakresu nauki, jednak różnią się od nich znacznie (na korzyść) stosowaną metodyką lub w zakresie podstawowych założeń filozoficznych.

Tab. 3. Szkic typologii publikacji paranaukowych
(1)	Prace podejmujące problemy z różnych racji uznawane za leżące poza zakresem nauki
(a)	astrologia
(b)	prekognicja
(c)	materializacje osób zmarłych
(d)	homeopatia
(e)	przekazywanie tzw. „bioenergii”
(2)	Przedstawiające wyniki uzyskane przy pomocy metod uznawanych za nienaukowe
(a)	radiestezja
(b)	uzyskane informacji za pośrednictwem osób o nadzwyczajnych uzdolnieniach (medium)
(3)	Stanowiące wyzwanie w stosunku do wyników lub podstaw współczesnej nauki
(a)	podważanie związku przyczynowego (jasnowidzenie stanów przyszłych)
(b)	postulujące dodatkowe nieznane jeszcze sposoby oddziaływania (np. siły)
(c)	podważające przekonanie o proporcjonalność pomiędzy skutkiem a wywołującą go przyczyną (np. homeopatia)
(4)	Nauka „chora”
(a)	uzyskiwane dane są skutkiem błędu popełnianego w trakcie obserwacji (m. in. maksymalny skutek stwierdza się przy zaledwie wykrywalnej wartości czynnika uważanego za sprawczy)
(b)	interpretacja danych jest tendencyjna, 
(c)	proporcja pomiędzy liczbą zwolenników i przeciwników w fazie wzrastania zainteresowania tezą wzrasta do wartości 1:1.W miarę upływu czasu przesuwa się ona w kierunku znacznego spadku liczby zwolenników.

Szczególną grupę, przy tym bardzo bogatą i „żywotną”, stanowią dane bezwartościowe lub nawet niebezpieczne dla społeczeństwa i samej nauki. Stanowią ją tzw. prace pseudonaukowe.

1.3	Ułomne teksty naukowe

Zbiór tworów stanowiących jedną z domen popperowskiego trzeciego świata zawiera bardzo liczne jednostki, które są zaliczane do naukowych, odbiegają czasami w znacznym stopniu od nienagannie przygotowanych prac naukowych. Tab. 5. Zawiera przykłady cech w różnym stopniu obniżających wartość publikacji naukowych, powodujących ich „ułomność”. 

Tab. 4. Szkic typologii ułomnych publikacji naukowych 
(1)	Zawierające błędy i nadużycia
a)	 formalne lub pragmatyczne
1.	Błędy logiczne
2.	Niewłaściwa forma uzasadniania
3.	Stosowanie perswazji w miejsce dowodu
4.	Aluzje i przypuszczenia przekształcane w tezy pretendujące do tez uzasadnionych 
5.	Posługiwanie się metaforą, modelem lub analogią w taki sposób, jakby one w pełni oddawały rzeczywisty stan rzeczy 
b)	faktograficzne
1.	Budzące sprzeciw „zdrowego rozsądku specjalisty”
2.	Nie wnoszące niczego nowego do zastanej wiedzy
3.	Wyniki eksperymentów przeprowadzanych na granicy czułości aparatury pomiarowej
4.	rozwiązywanie problemów uznanych przez specjalistów za nieaktualne obecnie
5.	pomijanie istotnych osiągnięć dokonanych przez innych
c)	redakcyjne
1.	 Skierowanie do niewłaściwego adresata 
(i)	dzieło kierowane do niespecjalistów pretendujące jednak do uchodzenia za wnoszące istotny wkład w wiedzę specjalistyczną
(ii)	napisane w języku (żargonie) (poli)specjalistycznym rozpowszechniane jednak wśród niespecjalistów
(iii)	napisane w sposób niespecjalistyczny, ale skierowane do odbiorców, którzy są specjalistami w danej dziedzinie

 2. brak wyraźnie wskazanego i realizowanego celu
 3. rozwlekłość, nieodpowiednia terminologia, etc.

	Można więc powiedzieć, że sytuacja jest bardzo złożona. Prócz prac, które trzeba uważać niewątpliwie należące do nauki, wnoszące nowość przedmiotową lub metodyczną, istnieją prace o statusie wątpliwym. Należą do nich prace ułomne, z różnych względów i w różnym zakresie odbiegające od prac nienagannych. Istnieją też nawiązujące do nauki publikacje powiązane z nauką, z których część pretenduje do miana naukowych. Pośród nich także istnieje oblbrzymie zróżnicowanie. Można więc powiedzieć, że istnieje łańcuch, którego długość, liczba, wielkość i spoistość ogniw jest w wielu wypadkach trudna do ustalenia. Rys. 1. 
Jeden kraniec tego łańcucha z całą pewnością stanowią opracowania rzetelnie przygotowane – nie budzące zastrzeżeń co do przynależności do nauki. Na drugim krańcu znajdują się prace zupełnie niewiarygodne, które są nieudolnym czasami wręcz karykaturalnym obrazem prac naukowych. Obydwa te krańce spinają opracowania w rozmaitym stopniu od nich odsunięte. 

Rys. 1. Typologia publikacji naukowych i (po)wiązanych z nauką. Linie przerywane oznaczają brak ścisłych kryteriów rozgraniczających poszczególne kategorie prac
P u b l i k a c j e 	
Pełnowartościowe
	Ułomne 	Paranaukowe	Pseudonaukowe	
Naukowe	Pozanaukowe	

Jak już wcześniej wskazano, zasadniczym pytaniem niniejszego opracowania jest znalezienie odpowiedzi na pytanie: do której z tych kategorii można zaliczyć publikacje Sedlaka odnoszące się do bioplazmy. Nie można pominąć sformułowanego już zarzutu, że nie mają one wartości dla nauki, że są w istocie pracami pseudonaukowymi. Z drugiej strony nie można przychylić się do obiegowych w niektórych środowiskach opinii, zgodnie z którymi Sedlak jest jednym z najwybitniejszych polskich uczonych. Gdyby bowiem Uczony ten rzeczywiście zasługiwał na takie wyróżnienie, to po upływie ponad trzydziestu lat po pierwszych na jej temat wzmiankach, koncepcja bioplazmy (nazywana czasem teorią bioplazmy) byłaby już dziedziną, której poświęcono wiele monografii i która prawdopodobnie znalazłaby się w programie kursu biofizyki (lub biologii ogólnej) przynajmniej niektórych kierunków studiów przyrodniczych. A przecież tak się nie stało.

2	Zarzuty pod adresem sformułowanej przez Sedlaka koncepcji bioelektroniki 

Jakkolwiek przedmiotem prowadzonych tutaj rozważań jest krytyka koncepcji bioplazmy, nie można jej oddzielić od uwag krytycznych kierowanych pod adresem stylu działalności naukowej Sedlaka, przede wszystkim w odniesieniu do bioelektroniki [Bulanda, Paszewski 1977; Majewski 1982; Nowiński 1978; Szewczyk 1986; Wierzchowski 1981, 1982; Wolicki 1974]. Wbrew pozorom, niniejszy fragment opracowania nie ma na celu wyszukanie braków i błędów zawartych w publikacjach Sedlaka. Nie ma też na celu bronienie za wszelką cenę tez i sformułowań użytych przez tego autora. 
 W przypadku krytyki koncepcji bioplazmy, nie będzie można pominąć argumentów merytorycznych oraz odnoszących się do metodologii i metodyki (a więc tzw. naukowego warsztatu pracy) Sedlaka. W odniesieniu do drugiej - z wielkiego i różnorodnego ich zbiorowiska, będą tutaj uwzględnione te zarzuty, które bezpośrednio lub pośrednio wiążą się ze sformułowaną przez wspomnianego autora koncepcją. Argumenty merytoryczne odnoszące się do innych propozycji poznawczych Sedlaka zostaną tu pominięte.

2.1	Kwestie merytoryczne

Podważenie rzeczowej zasadności jakiejkolwiek konstrukcji teoretycznej, a do takich niewątpliwie należy koncepcja bioplazmy, skutkuje zazwyczaj przesunięciem jej w obszar pozanaukowy, w szczęśliwszym wypadku – do grupy małowartościowych hipotez. Zarzuty tej kategorii odnoszą się do jednego z najważniejszych wymagań, jakie musi spełniać układ (podukład) fizyczny, by mógł być plazmą: muszą występować swobodne nośniki ładunku elektrycznego. Krytyka sformułowana przez K. Wierzchowskiego [1981] odnosi się tylko do jednego z warunków istnienia stanu plazmowego w bioukładach. Jest nim mianowicie pytanie o możliwość występowania półprzewodnictwa elektronowego w biostrukturach. Autor ten wskazuje, że nie zostało ono uznane przez kompetentnych badaczy za zachodzące powszechnie w bioukładach. Stwierdza, iż bardziej uzasadnione jest przyjęcie tezy, iż podstawową rolę w migracji elektronów odgrywa międzycząsteczkowe tunelowanie kwantowomechaniczne. Stwierdza, że Sedlak bezkrytycznie przyjmuje tezę o występowaniu przewodnictwa elektronowego i o odgrywaniu przez nie znaczącej roli biologicznej [Wierzchowski 1981, s. 185-187]. Na poparcie tych zarzutów przywołuje się opinię radzieckiego biofizyka L. A. Blumenfelda [1978, s. 267], który także deprecjonuje przekonanie o możliwej roli mechanizmu półprzewodnikowego translokacji ładunku elektrycznego w bioukładach. Wierzchowski stwierdza, iż Sedlak powołując się na prace dotyczące możliwości półprzewodnictwa biopolimerów ani nie przedstawia ich treści, ani nie przeprowadza krytycznej ich oceny. Stara się tylko „stworzyć przekonanie czytelnika, że półprzewodnictwo szeregu klas biopolimerów jest udowodnionym faktem, a jego związek z funkcjami biologicznymi nie ulega wątpliwości” [Wierzchowski 1981, s. 186]. 
Jako dodatkowy argument przeciw takiemu przewodnictwu przytacza okoliczność, że odległości pomiędzy centrami donorowymi i akceptorowymi w składnikach komórek (np. w błonach mitochondriów czy chloroplastów) wynoszą od kilku do kilkudziesięciu angstremów, co – jego zdaniem – każe rozpatrywać tunelowanie kwantowomechaniczne - za jedynie uzasadnioną empirycznie i teoretycznie możliwość przekazu ładunku elektrycznego między nimi - krytyk ten wręcz stwierdza, iż „stosowanie pojęcia półprzewodnictwa nie ma w ogóle sensu” [Wierzchowski 1981, s. 186].
Ponieważ często jako argument na rzecz występowanie przewodnictwa elektronowego w biomateriałach przytaczano jego zmiany o kilka rzędów wielkości wysuszonych uprzednio biomateriałów, Wierzchowski zwraca uwagę, że zmiany te można wytłumaczyć w kategoriach ruchu jonów i szczególnego ich typu – protonów. To właśnie przyrost przewodnictwa o charakterze protonowym wywołuje obserwowane przyrosty przewodnictwa w miarę wzrostu stopnia uwodnienia. 

2.2	Metodyka oraz sposób ujęcia językowego wyników badań

Są one bardzo liczne. Niektóre mają tak poważny ciężar gatunkowy, że z cała pewnością mogą być wystarczającym powodem zniechęcenia do zajmowania się twórczością Sedlaka. Po prostu dyskwalifikują tego badacza jako osobę niezdolną do przygotowania publikacji spełniających wymogi pracy naukowej. Wykaz postawionych zarzutów zawierają Tab. 6 i 7.

Tab. 6. Zarzuty metodologiczne i metodyczne postawione Sedlakowi w odniesieniu do uprawianej przez niego bioelektroniki i koncepcji bioplazmy

(1)	formułowania tez bez dbania o dostateczne i właściwe ich usprawiedliwienie w świetle danych empirycznych lub teoretycznych [Wierzchowski 1981, s. 184, 186, 187];
(2)	nie podawanie definicji wprowadzanego pojęcia „bioplazma”, używanie tego terminu w rozmaitych znaczeniach [Bulanda, Paszewski 1977, s. 511]
(3)	informowanie o obalonych hipotezach jako o faktach ustalonych [Wierzchowski 1981, s. 189];
(4)	nie podejmowanie prób sformułowania twierdzeń, które by się poddawały testowaniu empirycznemu [Bulanda, Paszewski 1977, s. 510; Wierzchowski] 1981, s. 185];
(5)	zbyt daleko idące uogólnienia i zbyt stanowczo wyrażane twierdzenia, jak na ilość i jakość przytaczanych danych z literatury naukowej [Wierzchowski 1981, s. 184, 189], ogólnikowość sformułowań [Bulanda, Paszewski 1977, s. 511; Wierzchowski 1981, s. 185];
(6)	stosowanie nieuprawnionych, dowolnych ekstrapolacji [Wierzchowski 1981 s. 193] oraz dopuszczanie się uproszczeń doprowadzających do błędnego opisu [Wierzchowski 1981, s. 184];
(7)	popełnianie błędów i dopuszczanie się dowolności w podejmowanych „próbach jakościowego opisu zjawisk i faktów” [Wierzchowski 1981, s. 190, 194];
(8)	imputowanie innym autorom własnych poglądów [Wierzchowski 1981, s., 189, 191], w gruncie rzeczy tylko pozorne opieranie swoich tez o dokumentację naukową [Wierzchowski 1981, s. 189];
(9)	W pełni świadome łamanie ustalonych zasad postępowania metodycznego w badaniach i w przedstawianiu ich wyników [Wierzchowski 1981, s. 183];
(10)	nadużycia analogii polegające:
a)	na traktowaniu identyczności opisu formalnego jako dowodu na identyczność dwu dziedzin rzeczywistości pomiędzy którymi zachodzi wspomniana analogia [Wierzchowski 1981, s. 190]; 
b)	formułowanie na podstawie analogii nieczytelnych propozycji [Bulanda, Paszewski 1977, s. 512];
c)	poprzestawanie na analogiach w sytuacjach, gdzie należało przeprowadzić uzasadnianie [Wierzchowski 1981, s. 185];
(11)	częste powoływanie się na własne prace i na tej podstawie uznawanie tezy tam przedstawionej za udowodnioną [Wierzchowski 1981, s. 187];
(12)	brak metody postępowania naukowego [Bulanda, Paszewski 1977, s. 513];
(13)	niesystematyczne posługiwanie się dokumentacją naukową: częste powoływanie się na prace nie mające związku z głoszoną tezą, ignorowanie wiedzy niewygodnej [Wierzchowski 1981, s. 187];
(14)	fantazjowanie, dowolność i ogólnikowość pomysłów [Wierzchowski 1981, s. 187; Wierzchowski 1982, s. 109]
(15)	podawanie tez do wierzenia, dogmatyzm: nie podejmowanie prób udowodnienia formułowanych tez [Bulanda, Paszewski, s. 512], unikanie podawania własnych propozycji badawczych, konstruowanie niby-dowodów [Majewski 1982];
(16)	werbalizm - „rozwiązanie” problemów wyłącznie w sferze słów [Bulanda, Paszewski 1977, s. 513; Wierzchowski 1981, s. 185, 187; Majewski 1982].

Pewna liczba sformułowanych zarzutów odnosi się do terminologii jaką posługiwał się Sedlak i sposobu ujęcia językowego przedstawianych przez niego tez. W odniesieniu do terminologii stwierdzono następujące nadużycia [Tab. 7]:
	
	Tab. 7. Zarzuty stawiane pod adresem terminologii stosowanej przez Sedlaka

(1)	jest ona błędna - często powstaje poprzez tworzenie „zbitek pojęciowych” [Bulanda, Paszewski 1977, s. 513]; 
(2)	zastane terminy naukowe o ustalonym znaczeniu są dowolne wiązane z innym znaczeniem [Wierzchowski 1981, s. 184; Majewski 1982]; 
(3)	nadaje różne znaczenia temu samemu podstawowemu terminowi („bioplazma”) [Bulanda, Paszewski 1977, s. 510]. 
Z kolei jeśli chodzi o sposób językowego ujęcia i przekazu publicznego oraz warsztatu naukowego krytycy działalności Sedlaka stwierdzają, następujące błędy i nadużycia [Tab. 8 i Tab. 9]:
Tab. 8. Zarzucane Sedlakowi błędy i nadużycia w sposobie językowego ujęcia tez bioelektroniki i dotyczącej jej przekazu publicznego
(1)	uwodzenie czytelników efektownymi sformułowaniami, które brzmią tajemniczo, barwnie, ale są w gruncie rzeczy puste, a nawet bezsensowne [Majewski 1982];
(2)	posługiwanie się językiem nadmiernie bogatym w aluzje i przenośnie [Wierzchowski 1981, s. 184];
W kontekście tych zarzutów wcale nie zaskakuje stwierdzenie krytyków twórczości Sedlaka, iż jego prace należy zaliczać do kategorii pośredniej pomiędzy fantastyką naukową, a pseudonauką, pomimo innych intencji autora [Wierzchowski 1981, s. 184].

Tab. 9. Zarzuty dotyczące tzw. warsztatu pracy naukowej Sedlaka
(1)	brak rozeznania w piśmiennictwie naukowym [Wierzchowski 1981, s. 186, 187], nieznajomość najważniejszych współcześnie zadań badawczych biofizyki [Wierzchowski 1982, s. 109/110], bezkrytyczność [Wierzchowski 1981, s. 193];
(2)	cytowanie dokumentów naukowych „z drugiej ręki” [Wierzchowski 1981, 189]; czasami nawet błędnie [Bulanda, Paszewski 1977, s. 513];
(3)	zniekształcanie, przypisywanie innego sensu cytowanym wynikom badań [Wierzchowski 1981, s. 188,190, 193], 
(4)	stosowanie wprowadzających w błąd uproszczeń [Wierzchowski 1981, s. 184; Wierzchowski 1982, s. 109];
(5)	przytaczanie dokumentów naukowych bez właściwego ich zrozumienia [Wierzchowski 1981, s. 189];
(6)	popadanie w sprzeczności [Wierzchowski 1981, s. 193].

2.3	Kompetencje zawodowe oraz cechy osobowości

W świetle powyższego nie dziwi, że krytycy po to, by dopełnić dzieła „obrony” nauki polskiej przed Sedlakiem-pseudonaukowcem, nie oszczędzili sobie trudu wypowiedzenia się na temat jego kwalifikacji naukowych oraz cech osobowości. [Tab. 10] zbiera zarzuty odnoszące się do tej sfery.
 Tab. 10. Stwierdzane przez krytyków braki Sedlaka w zakresie kwalifikacji zawodowych i nie sprzyjających rzetelności naukowej cechach jego osobowości 
(1)	nie uczestniczy w fachowych dyskusjach toczących się na forum czasopism naukowych o międzynarodowym zasięgu [Wierzchowski 1982, s. 111];
(2)	prawdopodobnie nie jest zdolny do zrozumienia istoty niektórych przytaczanych tekstów naukowych [Wierzchowski 1981, s. 189];
(3)	uprawia fantazjowanie [Wierzchowski 1981, s. 187, 189; Wierzchowski 1982, s. 109];
(4)	ignoruje aktualną wiedzę [Wierzchowski 1981, s. 187];
(5)	imputuje innym autorom własne poglądy [Wierzchowski 1981, s. 191];
(6)	jest nierozważny [Wierzchowski 1981, 193/194];
(7)	nieznajomość języków obcych i terminologii fachowej [Wierzchowski 1981, s. 189, 190];
(8)	hołduje idei-fix [Wierzchowski 1981, s. 189], ma głębokie poczucie misji głoszenia poglądów, szczególnie w odniesieniu do „półprzewodnikowej i plazmowej w sensie fizycznym budowie komórek” [Wierzchowski 1982, s. 109];
(9)	przecenia oddziaływania na naukę za pośrednictwem własnych prac, uprawia samochwalstwo, przecenia własną wartość - stawia się w jednym szeregu z uczonymi o uznanej renomie [Wierzchowski 1981, s. 183, 188, 193;Wierzchowski 1982, s. 109];
(10)	przyjmuje pozę niesłusznie nieuznawanego geniusza [Majewski 1982]
(11)	stwarza pozory szerokiej erudycji - w gruncie rzeczy mimowolne tworzy zabawne teksty [Wierzchowski 1981, s. 193], szukanie uznania wśród niefachowców, autoreklama [Wierzchowski 1981, s. 184; Wierzchowski 1982, s. 109];
(12)	jest uodporniony na krytykę [Wierzchowski 1981, s. 194].

Zróżnicowanie i liczba postawionych zarzutów budzi podejrzenie, iż krytycy Sedlaka i jego twórczości stworzyli obraz zbyt jednostronny, wzorcowy model pseudonaukowca. 

3	Ocena zarzutów
3.1	 Kwestie merytoryczne
Z twierdzeniem o niemożliwości półprzewodnictwa elektronowego w bioukładach można zgodzić się tylko w odniesieniu do pasmowego modelu przewodnictwa elektronowego, choć i tutaj trzeba by rozważyć kilka ważnych możliwości. Po pierwsze, czy chodzi tu o przewodnictwo elektronowe samoistne czy domieszkowe. Jeśli bowiem chodzi o to pierwsze - można pytać czy pasma energetyczne w których miałoby dokonywać się przewodnictwo elektronowe (dziurowe) miałyby być rozległe czy tylko lokalne. Można też brać pod uwagę szerokość pasma energii wzbronionych i szerokość pasma przewodnictwa. W przypadku przewodnictwa o charakterze domieszkowym, a ono wydaje się najbardziej prawdopodobne w układach żywych, można pytać o charakter większościowych nośników prądu elektrycznego. W takiej sytuacji nawet zbyt duża szerokość pasma energii wzbronionych nie jest już istotnym problemem. O wielkości przenoszonego ładunku elektrycznego decyduje przede wszystkim gęstość obsadzenia poziomów donorowych lub akceptorowych. Inni badacze [Bone, Zaba 1992, s. 139] w obliczu trudności zdecydowanego rozstrzygnięcia pytania o możliwość przewodnictwa elektronowego w bioukładach stwierdzają, że nie jest wykluczone, iż molekularną organizację niektórych przynajmniej składników komórek można badać przy wykorzystaniu formalnych metod fizyki ciała stałego. 
Pomimo że na poziomie mikroskopowym przekaz ładunku elektrycznego może w istocie dokonywać się na zasadzie tunelowania, to jednak na poziomie makroskopowym elektryczne zachowanie materiału może być bardzo zbliżone do zachowania materiału, w który zachodzi przewodnictwo wzdłuż pasm energetycznych. Taką możliwość uwzględnia, zaproponowany przez D. D. Eley’a jeszcze w latach 50-tych, tzw. skokowy mechanizm przewodnictwa [Eley 1968]. 
Trzeba tu podkreślić, że gdyby nawet przytaczane przez Wierzchowskiego racje były słuszne, to jednak nie pozbawiają one podstaw dyskusji o możliwości istnienia bioplazmy w strukturach żywych. Sedlak zwraca bowiem uwagę, że cząstkami konstytuującymi tam plazmę mogą być również inne nośniki ładunku, przede wszystkim wszechobecne w bioukładach protony [np. Sedlak 1967a s. 46; 1973 s. 75]. Wierzchowski choć też zwraca uwagę na te cząstki, to wydaje się, że jedynie po to, by wskazać na przewodnictwo protonowe (a także jonowe) jako mechanizm, który całkowicie wyjaśniania zmiany przewodnictwa elektrycznego w biomateriałach zachodzące podczas ich uwadniania. W związku z tym czyni nawet zarzut Sedlakowi, że nie uwzględnia on niedawno ogłoszonej pracy na temat protonowego przewodnictwa w błonach biologicznych. 
Oceniając całościowo ten argument trzeba stwierdzić, że jakkolwiek odnosi się do jednego z fundamentalnych pytań o możliwość istnienia bioplazmy, nie jest on rzetelnie przeprowadzony. Jego istota sprowadza się do postawienie dwustopniowego zarzutu typu pars pro toto: skoro nie jest możliwy pasmowy mechanizm przewodnictwa elektronów (lub dziur) - półprzewodnictwo elektronowe nie jest możliwe. Skoro nie jest możliwe przewodnictwo elektronowe - nie może w bioukładach istnieć plazma. Zdaje się zapominać wspomniany autor recenzji, że jednym z koniecznych warunków dla istnienie plazmy jest występowanie skupisk jakichkolwiek zdolnych do przemieszczania się na odpowiednie odległości nośników ładunku, nie tylko elektronów i dziur. Owszem, te ostatnie nośniki muszą występować w układzie, jeśli mają tworzyć plazmę elektronową, dziurową lub elektronowo-dziurową. Sedlak jednak nie formułuje swojej tezy tak wąsko – owszem można powiedzieć, że wylicza nawet zbyt obszerną klasę takich nośników. Aby więc podważyć merytorycznie zasadność dyskusji o bioplazmie, należałoby nie tyle argumentować przeciw istnieniu tzw. swobodnych nośników ładunku elektrycznego w biostrukturach (bo tego nie da się zrobić), ile wykazać, że nośniki te nie spełniają warunków niezbędnych do istnienia plazmy. 
Z drugiej strony trzeba zgodzić się z Wierzchowskim, że Sedlak powołując się na wyniki badań nad przewodnictwem elektrycznym biopolimerów, nie tylko nie analizuje przedstawianych tam metod i wyników, ale także nie ujawnia faktu, że teza o półprzewodnictwie elektronowym jest formułowana ostrożnie, często w trybie przypuszczającym lub ze wskazaniem konkretnych biostruktur, gdzie takie półprzewodnictwo mogłoby się urzeczywistniać. 
Warto też zauważyć, że takie analizy i taką postawę krytyczną musi przejawiać badacz, który za cel postawił sobie odpowiedź tylko na to pytanie o przewodnictwo elektronowe w biostrukturach, a w szczególności autor opracowania przeglądowego poświęconego temu zagadnieniu. I nie jest zresztą w tym względzie Sedlak wyjątkowo stronniczy, bo nawet badacze zajmujący się tym zagadnieniem, którzy zdecydowali się na przygotowanie właśnie prac przeglądowych, skłonni są jednak przyjmować zachodzenie półprzewodnictwa elektronowego w bioukładach i rozpatrywać jego możliwą rolę życiową [np. Eley 1968; Tien 1974; Rosenberg, Postow 1969]. 
3.2	Metodyka pracy i sposób językowego przedstawiania jej wyników

Trzeba niestety przyznać rację krytykom twórczości Sedlaka, że popełnił on liczne nadużycia metodologiczne. Źle to wpłynęło nie tylko na jego opinię w środowisku przede wszystkim biofizyków i zainteresowanych biologią fizyków, a w konsekwencji zniechęciło ich do dyskusji kwestii istotnych dla sedlakowej propozycji. Na podstawie zarzutu, że publikacje odnoszące się do bioplazmy [Bulanda Paszewski 1977, s. 513] i do bioelektroniki (a w jej ramach do bioplazmy) cechują się brakiem metody naukowej [Wierzchowski 1981, s. 184, 185] uznano, że nie mają one żadnej wartości dla nauki. 
Sytuacja nie jest jednak tak jednoznaczna, jak twierdzą surowi recenzenci prac Sedlaka. Można nawet zaryzykować tezę, że ten tak bardzo urozmaicony rejestr braków metodologicznych ( z których wiele nie jest słusznych) jest w wystarczającym stopniu równoważony śmiałością wizji, bogactwem ukazanych możliwych ról jakie bioplazma może (i mogła) odgrywać w procesach życiowych, a także zestawieniem bogatego kompleksu właściwości materiału tworzącego organizm, których uwzględnienie daje szansę postawienia nowych pytań i przewartościowania dotychczas zdobytej wiedzy. Nie będąc wystarczająco przygotowanym do formułowania hipotez, które by można poddać testowaniu empirycznemu, Sedlak oczekiwał tego od badaczy kompetentnych w różnych dziedzinach nauki. Niestety, oczekiwania te okazały się płonne.
Istotę swojego zadania twórczego upatrywał w proponowaniu „rozległych syntez”, do których mogą się odnosić – a nawet powinni to czynić – inni badacze. Zależało mu niewątpliwie na współpracy, której rezultatem byłoby pogłębienie, uszczegółowienie, a przede wszystkim empiryczne testowanie przedstawionych przez niego propozycji. Jak wskazują dane przytoczone powyżej, jego twórczość została oceniona chyba zbyt pośpiesznie jako bezwartościowa dla nauki. 
Nie ulega wątpliwości, że Sedlak liczył się z możliwością krytyki. Jednak surowość ogłoszonych drukiem ocen przyniosła w wyniku tak wielką rezerwę środowiska naukowego w Polsce, że spowodowało to na długie lata pełną „sterylność” hipotezy o istnieniu bioplazmy na niwie dociekań naukowych. 
	Można także dyskutować z tezą, że Sedlak posługiwał się w sposób nieuprawniony ekstrapolacjami. To, czy ekstrapolacja jest naprawdę nieuzasadniona, nie zawsze jest widoczne zaraz po jej sformułowaniu. Wykazują to dopiero wyniki późniejszych badań. Na tym między innymi polega śmiałość hipotez, które – jeśli potwierdzą się – są powodem do satysfakcji ich twórcy oraz tych, którzy przyczynili się do ich potwierdzenia. 
	Najpoważniejszym zarzutem, jaki postawiono Sedlakowi w odniesieniu do terminologii używanej w związku z prezentacją koncepcji bioplazmy jest wieloznaczność terminu „bioplazma”. Trzeba się zgodzić, że jest poważnym brakiem nie podejmowania starań przez Sedlaka, by konsekwentnie podejmować próby ustalenia znaczenia tego pojęcia. Charakterystyczna jest w tym względzie chwiejność znaczeń nadawanych wprost lub pośrednio temu terminowi. Z jednej strony obstaje on przy twierdzeniu, iż bioplazma jest stanem specyficznym dla życia, niesprowadzalnym do plazmy fizycznej. Z drugiej jednak strony przez cały okres jego publikowania prac o bioplazmie często wypowiada się o niej tak, jakby była ona tylko plazmą fizyczną występującej w biostrukturach. Oponował przeciw podjętym próbom poszukiwania plazmy fizycznej w biostrukturach, jednocześnie uznając niektóre z uzyskanych właśnie na tej drodze wyników (oceny koncentracji swobodnych elektronów, oszacowania częstości oscylacji plazmowych [Wnuk 1981; Zon 1979]). Sprzeciwiał się w ten sposób naturalnej w przyrodoznawstwie procedurze pytania o występowanie stanów i własności w układach żyjących, które już są lepiej poznane w jakiejś innej kategorii układów fizycznych. Zgodnie ze skrajnie zbiologizowaną wersją swej koncepcji, żądał przyjmowania z góry, że jeśli nawet w układach żywych występować będzie plazma, to będzie ona jakościowo różna od plazmy fizycznej. 
	Nie można jednak całkowicie zgodzić się z twierdzeniem, że omawiany badacz stosuje błędną terminologię, która powstaje na zasadzie tworzenia zbitek pojęciowych z zakresu różnych nauk [Bulanda, Paszewski 1977, s. 513]. W odniesieniu do bioplazmy wiele na pozór niezbieżnych treściowo określeń można uznać za definicje cząstkowe, ujmujące tylko pewne aspekty opisywanej rzeczywistości.

3.3	Kompetencje naukowe oraz cechy osobowości

Nie można oprzeć się wrażeniu, że postępowanie Sedlaka, które w jakiejś części dało słuszną podstawę do surowej krytyki, mogło wzbudzić osobistą niechęć do niego autorów recenzji. Ujawniła się ona – jak się wydaje – w zbyt szerokim zakresie. Najwyraźniej jest ona widoczna w publicystycznym tekście Majewskiego [1982]. Ale nie udało się jej także ukryć Kazimierzowi Wierzchowskiemu, który przytaczając zarzuty, nie powstrzymał się od określeń nacechowanych zdecydowanie negatywnie. W tym kontekście pierwszą ogłoszoną drukiem publikację krytyczną pod adresem m. in. Sedlaka koncepcji bioplazmy [Wolicki 1974] trzeba uznać za bardzo jeszcze wyważoną. Ma ona w zasadzie charakter merytoryczny. Nawet negatywna ocena autorstwa lubelskiego biofizyka i biologa [Bulanda, Paszewski 1977] może być uznana za całkiem łagodną. 
3.4	Ocena ogólna postawionych zarzutów
Po zapoznaniu się z przedstawionymi listami argumentów i opinii negatywnych, sformułowanych w odniesieniu do twórczości Sedlaka oraz Sedlaka jako osoby widać, że zdecydowanie przeważają te o charakterze metodologicznym, metodycznym oraz personalnym. Argumentów rzeczowych jest stosunkowo niewiele. W wyniku tak ukształtowanej sytuacji, każdy nawet nieuprzedzony czytelnik, który najpierw zapoznał się z tymi opiniami, musiał dojść do wniosku, że zajmowanie się problemem bioplazmy może przynieść tylko zmarnowanie czasu i środków, a może nawet narażenie się na śmieszność.
	Trzeba jednak zgodzić się z większością uwag krytycznych odnoszonych do aspektu metodologicznego i warsztatowego prac Sedlaka. Nie mieszczą się one w powszechnie uznawanym standardzie prac naukowych. Jednak wbrew opinii krytyków tego Twórcy, wyrażonej zwłaszcza w publikacjach publicystycznych, nie można uznać jego prac z tego powodu za pseudonaukowe, zupełnie bezwartościowe dla nauki. Mają one dla niej znaczną wartość, co najmniej heurystyczną, pomimo popełnienia przez Sedlaka wielu, słusznie zresztą wytkniętych, błędów i uchybień. Stąd dla prac tego rodzaju, których zresztą dałoby się znaleźć nawet na głównych szlakach rozwoju nauki, zaproponowano tu nazwę „prace ułomne”. Podobnie jak ludzie, tak i prace tej kategorii, choć obciążone widocznymi brakami, nie mogą być traktowane jako bezwartościowe czy nawet niebezpieczne dla nauki. 
Nauka jest przedsięwzięciem zespołowym. W zależności od ważności problematyki, siły ośrodka w jakim się pojawiła jakaś hipoteza, teoria czy metoda badawcza, w określonym przedsięwzięciu poznawczym może uczestniczyć w skrajnym wypadku tylko jednak osoba albo też bardzo wielka liczba badaczy. Ludzie ci mogą się różnić nie tylko specjalnością, w której mają uznawane kompetencje, ale także rozmaitym stylem wnoszenia nowych propozycji oraz sposobami pośredniego lub bezpośredniego zwiększania stopnia ich konfirmacji (ogólniej mówiąc korroboracji). 
Propozycji Sedlaka, choć są ułomne, w żadnym wypadku nie można uznać za pseudonaukę. Nie mają one takich cech ani bowiem ze względu na przedmiot, metodę ani na cel. Jak już wspomniano, jest dostatecznie wiele przykładów takich, słusznie zresztą wydanych w określonych okolicznościach, ocen negatywnych prac, które mimo to przyczyniły się do rozwoju nauki. Trzeba też zauważyć, że gdyby prace omawianego Autora były poddane uprzednio bardziej surowej selekcji i udoskonaleniom – na pewno by wniosły większy wkład w poznawanie życia. Rozwinięcie wielu oryginalnych propozycji przedstawionych przez omawianego Twórcę może zostać dokonane przez osoby, które mając bardziej odpowiednie niż Sedlak warunki do prowadzenie badań naukowych, nie przychylą się jednak do skrajnie negatywnych opinii o wartości bioelektroniki, w ujęciu zaproponowanym przez Sedlaka. 
Trzeba też zwrócić uwagę na pozamerytoryczny kontekst działalności Sedlaka. Był w gruncie rzeczy samoukiem w dziedzinie biofizyki, uprawiającym naukę bez żadnego prawie wsparcia laboratoryjnego, finansowego i personalnego. Był przy tym niezwykle ambitny. Świadomie podejmował, a nawet prowokował, ryzyko narażenia się na frontalny atak, co stało się zresztą faktem. 
	Spowodowana wyliczonym wyżej okolicznościami atmosfera okazała się bardzo niesprzyjająca dla rzeczowej dyskusji o bioplazmie (a przede wszystkim o bioelektronice). Być może było to przyczyną zmarnowania szansy na uzyskanie priorytetu w odniesieniu do tej nowej propozycji. Po upływie niemal trzech dziesięcioleci, po ogłoszeniu artykułów na temat bioplazmy i plazmy fizycznej w biostrukturach oraz głosów polemicznych widać, że należało dokładniej odróżniać pomiędzy Autorem hipotezy, sposobem jej przedstawienia przez niego oraz samą treść propozycji poznawczej. Jeśli chodzi o tę ostatnią zasługiwała ona na znacznie więcej uwagi, niż jej dotychczas poświęcono. W dalszym ciągu pozostaje ona pomysłem o znacznym potencjale poznawczym, a nawet aplikacyjnym. 

Niniejszy artykuł został przygotowany w ramach badań własnych autora, prowadzonych w Katedrze Biologii Teoretycznej dzięki dofinansowaniu uzyskanemu z Ministerstwa Edukacji Narodowej w 1997 r.

Literatura

Biedulski Cz.. 1977. Przegląd aktualnych badań polskich i radzieckich nad bioplazmą. W: Bioplazma. Materiały z I Konferencji poświęconej bioplazmie, Sedlak W. (Red.), Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL: 31-44.
Blumenfeld L. A. 1978. Problemy fizyki biologicznej. (Tłum. z ros.), Warszawa: PWN.

Bone, S., Zaba, B. 1992. Bioelectronics. Chichester - New York: John Wiley & Sons.
Bulanda, W., Paszewski, A. 1977. O książce 'Bioplazma'. Kosmos A 26, 5: 510-513.
Dobly R.G.A. 1996. Niepewność wiedzy. Obraz nauki w końcu XX wieku. (Tłum. z ang.). Warszawa Amber.
Eley, D. 1968. Semiconducting biological polymers. W: Organic Semiconducting Polymers. Keaton E. (Red.). New York: Marcel Dekker: 259-294.
Iniuszyn W. M. 1972. Rezonansnaja biostimilacja i problema biopłazmy. W: Niekotoryje woprosy biodynamiki i bioenegetiki organizma w normie i patołogii. Biostimulacija łaziernym izłuczeniem (Materiały Respublikanskoj Konferencii), Dombrowskij B. A., Iniuszyn W.M., Wornina N.N., Korytnyj D.Ł., Czekurow P. R. (Red.), Ałma-Ata: 5-8.
Iniuszyn W. M., Griszczenko W. S., Worobiew A.A., Szujskij N.N., Fedorowa N.N., Gibadulin F.F. 1968. O biołogiczeskoj suszcznosti effekta Kirlian. (Koncepcja biologiczeskoj plazmy). Ałma-Ata: Kazach. Gosud. Uniw.
Kohn A. 1996. Fałszywi prorocy. Oszustwo i błąd w nauce i medycynie. (Tłum. z ang.). Warszawa: PWN.
Langmuir I. 1953. Wystąpienie na temat „nauki patologicznej” 18 grudnia 1953 w General Electric's Knolls Atomic Power Laboratory. (Choć tezy tego wystąpienia Noblisty są często cytowane, tekst nie został jednak przez autora opublikowany. Jest on udostêpniany jako: „Pathological Science”, General Electric Technical Information Series, no 68-C-035, April 1968, Schenectady, New York.
Majewski W. 1982. Ble...ble... Itd, s. 14.
Moskwa W., Ertel D. 1982. Głos w dyskusji o 'Bioelektronice' W. Sedlaka. Kosmos A, 1/2: 99-108.
Nowiński Cz. 1978. Bioelektronika i filozofia. Studia Filozoficzne, no. 10 (155): 103-110.
Rosenberg B., Postow E. 1969. Semiconduction in proteins and lipids: Its possible biological import. Ann. N. Y. Acad. Sci. 158: 161-190.
Sedlak W. 1967a. Elektrostaza i ewolucja organiczna. Roczniki Filozoficzne 15, z. 3: 31-58.
Sedlak W. 1967b. Model układu emitującego pole biologiczne i elektrostaza. Kosmos A 16, no. 2: 151-159.
Sedlak W. 1977. Bioplazma - nowy stan materii. W: Bioplazma. Materiały z I Konferencji poświęconej bioplazmie, W. Sedlak, (Red.), Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL: 13-30.
Sedlak W. 1979. Bioelektronika 1967-1977. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Sedlak W. 1972. Plazma fizyczna jako podstawa bioenergetyki. Roczniki Filozoficzne 20, z. 3: 125-148.
Szewczyk K. 1986. Od wizji do pseudonauki. Studia Filoz. 7(248): 141-150.
Tien H. T. 1974. Biology and semiconduction. [w]: Solid State Chemistry and Physics. Weller P.F. (Red.), New York: Dekker: 847-903. 
Wierzchowski K. L. 1981. Recenzja książki: W. Sedlak, "Bioelektronika 1967-1977". Kosmos A: 183-194.
Wierzchowski K. L. 1982. Jeszcze raz w sprawie "Bioelektroniki" W. Sedlaka. Kosmos A, no. 1/2: 109-111.
Wnuk M. 1981. Plazma fizyczna w chloroplastach. Rocz. Filozof. 29, z. 3: 139-148.
Wnuk M. 1991-1992. Włodzimierza Sedlaka idea sprzężenia chemiczno-elektronicznego w organizmach. Rocz. Filoz., 39-40, z. 3: 103-120. 
Wróblewski A. K. 1987 Prawda i mity w fizyce Warszawa: Iskry.
Wolicki K. 1974. Nauka i duchy (cz. 2). Odra., 9: 92-98.
Zon J. 1979. Występowanie plazmy fizycznej w strukturach żywych. Rocz. Filoz. 27, z. 3: 125-134.
Zon J. R., Physical plasma in biological solids: A possible mechanism for resonant interactions between low intensity microwaves and biological systems. Physiol. Chem. Phys.. 1979; 11: 501‑506. 
Życiński J. 1996. Elementy filozofii nauki. Tarnów: Biblos.

Claims of pseudoscientific nature
of the Wlodzimierz Sedlak’s concept 
of bioplasma
 Summary

A number of authors (W. Bulanda, W. Majewski, A. Paszewski, and K. Wierzchowski) claimed that works of W. Sedlak devoted to the concept of bioelectronics and bioplasma do not conform to the criteria of scientific publications. In their opinion the degree of nonconformity is so great, that they ought be considered pseudoscientific. Having accepted many of the charges brought about by these critics, the present author disagrees with such a radical opinion. Notwithstanding this, he maintains that publications authored by Sedlak are valuable, at least heuristically. They should not be considered as belonging either to pseudoscience or parascience. Because of many methodological faults and errors, they may well be considered as the „crippled”, yet belonging to the domain of science.
Summarized by Józef Zon