Zasady krytycznego wydania tekstu autorskiego (zarówno literackiego, jak i naukowego), określone w dawnych i nowszych instrukcjach wydawniczych zgodnie nakazują, by za podstawę edycji, z różnych zachowanych wersji, przyjąć najpóźniejszą, przeznaczoną przez Autora do publikacji. Zastosowanie tej zasady na gruncie prac nad edycją rękopisów ks. prof. Józefa Kruszyńskiego napotkało jednak na pewne trudności. O ile w zakresie Dziennika w spuściźnie Autora zachował się jeden egzemplarz dzieła, liczący ok. 9 000 kart, o tyle w zakresie Wspomnień zachował się pełny egzemplarz rękopisu, obejmujący 1227 kart oraz wykonany przez Autora maszynopis (liczący 121 stron) odpowiadający początkowej części Dziennika, to jest tekstowi z kart 1-289 oraz 1a-96a. Maszynopis obejmuje zatem zaledwie 1/3 rękopisu. Został on przy tym sporządzony bardzo niestarannie, zawiera wiele błędów literowych, opuszczeń i nieumyślnych przeinaczeń, wynikających z bardzo niskich umiejętności Autora w zakresie obsługi maszyny do pisania (widoczne jest to zwłaszcza w początkowej części maszynopisu). Odczytanie maszynopisu utrudnia też fakt, iż maszyna, na której został sporządzony nie zawierała polskich liter.

Po dokładnym przeanalizowaniu tekstu, ustalono ostatecznie, że za podstawę edycji całości Wspomnień należy przyjąć rękopis autora – Autograf. Zastosowana w edycji metoda zaznaczenia interpolacji i skreśleń za pomocą przypisów edycyjnych została jednak dostosowana tak, aby umożliwić oznaczenie wszelkich dyferencji zachodzących między rękopisem a maszynopisem. Dzięki temu Czytelnik otrzymana nie tylko ostateczny (ustalony przez edytora) tekst dzieła, ale także, dzięki rozbudowanemu, aparatowi krytycznemu, będzie miał „wgląd” w postać tekstu zarówno w rękopisie, jak i w maszynopisie.

W trakcie prac nad edycją okazało się, że Autor usunął krytyczne opinie o niektórych osobach, jakie znalazły się w rękopisie, uzupełniał dane faktograficzne pozyskane w czasie, jaki nastąpił między spisaniem rękopisu a jego przepisaniem na maszynie, a także zmienił stosunek emocjonalny do niektórych faktów i osób, inaczej szafując przymiotnikami. Wszystkie tego rodzaju zmiany, dzięki zastosowanej metodzie, zostaną ukazane w przygotowywanej edycji.

W załączonym przykładzie z karty 48a rękopisu (w maszynopisie s. 101) przypis a informuje o wystąpieniu w Autografie archaicznej formy słowa „wizjer”, jaka została skorygowana w edycji. Przypisy: b, c wskazują na miejsca, w których Autor dokonał skreśleń w Autografie, natomiast przypisy d, e, f dokumentują uzupełnienia i zmiany poszczególnych słów, wprowadzone przez Autora w trakcie przepisywania swojego tekstu.

dr hab. Edward Gigilewicz