O Instytucie Nauk Teologicznych

Instytut Nauk Teologicznych jest jednostką naukową w Polsce skupiającą wybitnych badaczy i dydaktyków z dziedziny nauk teologicznych w dyscyplinie nauki teologiczne.

Korzenie historyczne Instytutu Nauk Teologicznych sięgają roku 1918, w którym powstał Katolicki Uniwersytet Lubelski a w jego strukturach od początku znajdował swoje miejsce Wydział Teologii. Po wielu przekształceniach w samym uniwersytecie i w strukturze Wydziału Teologii KUL na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571 ze zm.) zostały w KUL powołane pierwsze instytuty badawczo-dydaktyczne ściśle powiązane z dyscyplinami naukowymi według wykazu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Instytut Nauk Teologicznych w obecnej formie jako jedna skonsolidowana jednostka badawczo-dydaktyczna powstał 1 października 2019 r. Początkowo w Instytucie funkcjonowała Sekcja Teologii Biblijnej, która została przekształcona w samodzielny Instytut Nauk Biblijnych 1 października 2023 r. Natomiast na bazie kadry Katedry Nauk o Rodzinie w maju 2026 r. na Wydziale Teologii KUL wyodrębnił się jako trzeci samodzielny Instytut Nauk o Rodzinie.

W ramach Instytutu Nauk Teologicznych istnieje 8 sekcji specjalistycznych, które kontynuują badania prowadzone w instytutach istniejących przed wejściem w życie ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Sekcja Historii Kościoła i Patrologii realizuje badania z zakresu: patrologii greckiej i łacińskiej; historii Kościoła powszechnego i Kościoła w Polsce; historii zakonów i instytutów życia konsekrowanego; dziejów teologii i kultury chrześcijańskiej; edytorstwa źródeł historycznych; archiwistyki kościelnej. Sekcja Teologii Fundamentalnej koncentruje się na badaniach: wiarygodność religii chrześcijańskiej i Kościoła w kontekście współczesnego pluralistycznym kulturowego; polska obrzędowość ludowa; wierzenia eschatologiczne w Polsce; pojęcie i geneza religii; chrześcijaństwo a inne religie; misjologia i inkulturacja.

Badania prowadzone w Sekcji Teologii Dogmatycznej obejmują zarówno interpretację oraz twórcze przyswojenie Tradycji chrześcijańskiej i teologicznej (historia dogmatów, teologia historyczna), jak również poszukiwanie zasady adekwatności i aplikacji uzyskanych wyników we współczesnym kontekście społeczno-kulturowym, religijno-kościelnym (chrystologia, pneumatologia, eklezjologia, mariologia). Badania Sekcji Teologii Moralnej skupiają się wokół podstawowych zagadnień teologii moralnej; chrześcijańskiej antropologii moralnej; moralności małżeństwa i rodziny; etyki życia społecznego i gospodarczego; chrześcijańskiej aksjologii bioetyki jako nauki normatywnej. Zasadnicze kierunki badań Sekcji Teologii Duchowości:  biblijne i teologiczne podstawy duchowości; duchowość stanów życia w Kościele; sakramentalny i maryjny wymiar życia duchowego; historia duchowości chrześcijańskiej; duchowość Wschodu; duchowość życia konsekrowanego. Sekcja Liturgiki i Homiletyki zajmuje się naukową refleksją nad przepowiadaniem słowa Bożego, ewangelizacją oraz dziejami liturgii, duchowością liturgiczną, teologią liturgii oraz liturgiką pastoralną.

Sekcja Teologii Pastoralnej i Katechetyki prowadzi badania naukowe w trzech specjalizacjach: teologii praktycznej, duszpasterstwa rodzin oraz katechetyki formalnej, fundamentalnej, materialnej i integralnej. Pracownicy Sekcji Ekumenizmu zajmują się pracą badawczą z zakresu historii i zasad ekumenizmu oraz teologii porównawczej i teologii Kościołów oraz Wspólnot niekatolickich, a także współczesnych wyzwań stojących przed Kościołami i Wspólnotami chrześcijańskimi.

Do wymienionych wyżej Sekcji przypisane są poszczególne Katedry, w których rozwijane są badania w wąskich specjalizacjach teologicznych, np. w Sekcji Teologii Pastoralnej i Katechetyki funkcjonuje obok innych Katedra Duszpasterstwa Rodzin, która rozwija badania nad małżeństwem i rodziną w kontekście aktualnych przemian społecznych i kulturowych oraz nad kierunkami wsparcia duszpasterskiego małżonków, rodziców i całych rodzin, także tych zorganizowanych w różne stowarzyszenia i wspólnoty religijne. Badania naukowe w Instytucie Nauk Teologicznych prowadzi ponad sześćdziesięciu pracowników badawczych i badawczo-dydaktycznych, wspomaganych przez około sto pracowników dydaktycznych zatrudnionych głównie w afiliowanych wyższych seminariach duchownych. 

Pracownicy badawczy i badawczo-dydaktyczni Instytutu Nauk Teologicznych osiągnęli w ostatnich dziesięciu latach najwyższą kategorię A+ w ministerialnej ewaluacji jednostek naukowych (2021, 2026) a swoje prace publikują m.in. w Serii wydawniczej: „Lublin Theological Studies” powołanej przez Wydział Teologii KUL w wydawnictwie II poziomu Vandenhoeck & Ruprecht w Göttingen. Redaktorem tej serii wydawniczej jest ks. dr hab. Adam Kubiś, prof. KUL, a książki są w niej publikowane wyłącznie w języku angielskim. Dotychczas w serii ukazało się 19 monografii przygotowanych przez pracowników z całego Wydziału Teologii KUL. Pracownicy Instytutu Nauk Teologicznych są odpowiedzialni merytorycznie za wydawanie czasopism: „Vox Patrum”, „Roczniki Teologiczne” i „Teologia w Polsce” a wspólnie z biblistami z KUL za „Verbum Vitae”. Ponadto publikują w rozlicznych czasopismach zagranicznych o znaczącym wpływie międzynarodowym.

Pracownicy Instytutu Nauk Teologicznych prowadzą zajęcia dydaktyczne na pięcioletnich studiach magisterskich z teologii, na sześcioletnich studiach w wyższych seminariach duchownych w Lublinie, Sandomierzu, Radomiu i Kielcach, a także na studiach licencjackich Duchowość i Coaching. Ponadto prowadzą także zajęcia i opieką promotorską nad doktorantami Szkoły Doktorskiej w języku polskim i angielskim. Ponadto specjalistyczne kształcenie teologiczne II cyklu po uzyskaniu magisterium z teologii jest realizowane w trybie eksternistycznym w Teologicznym Studium Licencjackim. Studia te kończą się ustnym egzaminem absolutoryjnym, na podstawie którego uzyskuje się dyplom licencjata kościelnego w konkretnej specjalizacji teologicznej.

Warunkiem przystąpienia do tego egzaminu, poza zaliczeniem wszystkich przedmiotów wymaganych w programie studiów, jest przedstawienie pisemnej dysertacji o charakterze specjalistycznym, czyli dysertacji odnoszącej się do wiedzy w zakresie szczegółowej dyscypliny teologicznej. Dyplom licencjata kanonicznego daje prawo do prowadzenia zajęć dydaktycznych w uzyskanej specjalizacji teologicznej na wszelkich uczelniach respektujących prawo Kościoła katolickiego.
Po ukończeniu Teologicznego Studium Licencjackiego licencjaci teologii mogą ubiegać się o uzyskanie dyplomu doktora teologii. Wówczas muszą spełnić jednocześnie wszystkie wymogi wynikające z ustawodawstwa państwowego oraz prawa kanonicznego Kościoła katolickiego.

W tym celu w KUL został zorganizowany Specjalistyczny Kurs Teologiczny. Aby uzyskać doktorat ważny w świetle prawa kościelnego, kandydaci muszą spełnić wymagania dotyczące kształcenia teologicznego, zawarte w konstytucji apostolskiej Veritatis gaudium, która wymaga wpisania ich na listę III cyklu kształcenia. Specjalistyczny Kurs Teologiczny przeznaczony jest dla absolwentów Teologicznego Studium Licencjackiego KUL oraz analogicznych form kształcenia na innych wydziałach teologii, legitymujących się posiadaniem kościelnego stopnia licencjata teologii z wynikiem na dyplomie co najmniej 4,0 (lub równoważną oceny dobrej w przypadku dyplomu uzyskanego za granicą). Teologiczne Studium Licencjackie oraz Specjalistyczny Kurs Teologiczny tworzą  łącznie Specjalistyczne Studium Teologiczne. Dla kandydatów angielskojęzycznych ubiegających się o doktorat z nauk teologicznych w trybie eksternistycznym w Instytucie Nauk Teologicznych została utworzona odrębna specjalizacja pod nazwą Specialized Theological Scholar Course.

Kierunek studiów teologia w KUL posiada międzynarodowy certyfikat AVEPRO (l’Agenzia della Santa Sede per la Valutazione e la Promozione della Qualità delle Università e Facoltà Ecclesiastiche). Certyfikacja przez AVEPRO stanowi dla Wydziału Teologii KUL potwierdzenie najwyższych standardów akademickich realizowanych na kierunku jednolitych studiów magisterskich z teologii, a także w kształceniu do licencjatu kościelnego oraz doktoratu. AVEPRO znajduje się na ministerialnej liście międzynarodowych organizacji akredytujących i certyfikujących.