Więcej niż poprawne "r". Logopedia to klucz do komunikacji w każdym wieku

Choć współczesna logopedia czerpie z osiągnięć nowoczesnych technologii, serce terapii niezmiennie bije w bezpośrednim kontakcie specjalisty i pacjenta. O współczesnych wyzwaniach logopedycznych z dr Renatą Kołodziejczyk z Katedry Pedagogiki Specjalnej Instytutu Pedagogiki KUL rozmawiamy 6 marca w Europejskim Dniu Logopedy.

Jak podkreśla dr Renata Kołodziejczyk, logopedia staje się coraz silniejszą samodzielną dyscypliną naukową, ściśle współpracując z medycyną, językoznawstwem oraz fizjoterapią. - Specjalizacje takie jak onkologopedia, gerontologopedia czy logopedia międzykulturowa rozwijają się bardzo dynamicznie – podkreśla dr Kołodziejczyk.

Ważnym wyzwaniem dla logopedów stało się wdrażanie technologii wspomagających komunikację, np. CyberOka (pomocnego w komunikowaniu się ruchem gałek ocznych) oraz metod innych komunikacji alternatywnej. Logopedzi rozwijają także nowe obszary np. metody pracy z powięzią, czy też umiejętność wykonywania masaży logopedycznych.

Praca z dziećmi w dobie cyfryzacji

- Dzieci, obcując z ekranem, coraz mniej obcują z drugim człowiekiem – zaznacza dr Kołodziejczyk i dodaje, że ma to wpływ nie tylko na opóźnienie rozwoju mowy u dzieci, ale również na problemy w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami i dorosłymi. - Takie zmiany cywilizacyjne przekładają się na funkcjonowanie mózgu dziecka. Coraz słabiej rozwija się ten obszar mózgu, który związany jest z odbiorem informacji wizualnych z twarzy, emocji wynikających z głosu, z prozodii mowy – wyjaśnia ekspert KUL. - Dzieci mają mniejsze doświadczenie językowe, mniejsze umiejętności i sprawności w bezpośrednich kontaktach, w budowaniu dialogu – dodaje.

Nadmierny czas spędzany przez dzieci przed ekranami bez wątpienia odbija się także na ich koncentracji czy nasila lęk przed bezpośrednimi kontaktami z drugim człowiekiem, co narasta zwłaszcza w okresie dojrzewania.

Dr Kołodziejczyk podkreśla, że zauważalne jest, iż obecnie coraz więcej dzieci potrzebuje logopedycznego wsparcia. - Z jednej strony wiąże się to z rewolucją ekranową i cywilizacją, która nas otacza, ale z drugiej strony są też wtórne kwestie związane z coraz częstszymi zaburzeniami w obrębie mowy i komunikacji, np. u dzieci w spektrum autyzmu czy o podłożu psychologicznym i psychicznym – ocenia ekspert KUL.

Choć dostępność logopedów w przedszkolach i szkołach rośnie, barierą bywa mechanizm wyparcia u rodziców, którzy niekiedy odrzucają świadomość o trudnościach dziecka. - A im bardziej opóźniamy moment startu wspierania dziecka, tym jest trudniej o efekty – przestrzega dr Kołodziejczyk. Świadomi rodzice, którzy potrafią przejść przez trudne emocje związane z diagnozą, mają dziś szeroki wachlarz możliwości. - Coraz silniejszy jest nurt wczesnego wspomagania rozwoju, obejmujący opieką już niemowlęta. Pomoc dla dziecka można uzyskać w placówkach edukacyjnych i medycznych, poradniach psychologiczno-pedagogicznych i specjalistycznych, a nawet w warunkach domowych – wyjaśnia dr Kołodziejczyk.

Logopedia nie zna wieku

Logopedia to nie tylko praca z dziećmi nad wadami wymowy. Coraz większe znaczenie ma praca z osobami dorosłymi i seniorami.

- Coraz więcej obecnie mówi się o logopedii międzykulturowej. Mamy społeczeństwo wielojęzyczne, migrujemy, wyjeżdżamy z kraju, wracamy. Dzieci się rodzą w rodzinach wielojęzycznych i wychowują, a więc to jest taka dziedzina, gdzie badamy funkcjonowanie dzieci i dorosłych osób wielojęzycznych - wyjaśnia dr Kołodziejczyk.

Ważną rolę odgrywa neurologopedia, w ramach której logopedzi pracują z pacjentami po udarach, po wylewach, wypadkach, z nabytą niepełnosprawnością w obrębie aparatu mowy, którzy borykają się z afazją, rozpadem kompetencji językowych. - To osoby dorosłe, które na oddziałach neurologicznych najczęściej od razu mają kontakt z logopedą – wyjaśnia dr Kołodziejczyk.

Rola logopedów jest ważna także na oddziałach onkologicznych u pacjentów po operacjach w obrębie krtani, języka czy innych narządów mowy. - I tutaj jest znów potrzebna bardzo szybka interwencja logopedy, który nauczy i pokaże, jak się komunikować w takiej zupełnie nowej sytuacji. Z pomocą przychodzą alternatywne sposoby komunikacji – tłumaczy dr Kołodziejczyk. Logopedzi pomagają też pacjentom zmagającym się z chorobami neurodegeneracyjnymi, takimi jak choroba Alzheimera, które bardzo szybko sprawiają, że chorzy tracą możliwość skutecznej komunikacji.

Gerontologopedia to z kolei dziedzina, w ramach której logopedzi wspierają ludzi w naturalnym procesie starzenia się, dostrzegając zmiany w obrębie słuchu, pamięci, zwiotczenia w obrębie krtani i aparatu mowy. - Podpowiadamy seniorom, jak najdłużej zachować umysłową i fizyczną aktywność, sprawność, popularyzujemy profilaktykę logopedyczną w zakresie słuchu i mowy, np. korzystanie z aparatów słuchowych – tłumaczy dr Kołodziejczyk.

AI w logopedii

- Powstają nowe programy multimedialne, nowe urządzenia wysokiej technologii – urządzenia, które pomagają i w komunikacji, i w diagnozie, i w terapii. Mamy na przykład przenośną Platformę Badań Zmysłów, która pomaga badać słuch i przetwarzanie słuchowe w terenie, bez konieczności użycia dużej, specjalistycznej aparatury. Różne programy terapeutyczne są wykorzystywane w gabinecie, ale też rodzice mogą je wypożyczać, co pozwala na prowadzenie terapii w warunkach domowych – mówi ekspert KUL.

Pomocne są także nowoczesne urządzenia, które badają ruch narządów artykulacyjnych wewnętrznych, dzięki czujnikom instalowanym na języku i na innych narządach jamy ustnej. Wśród nowoczesnych rozwiązań wspierających ciężko chorych pacjentów jest także Cyber-Oko, które umożliwia obsługę komputera, pisania, przeglądania internetu za pomocą ruchu gałek ocznych – pomocne np. w przypadku czterokończynowego porażenia po wylewie.

Logopedzi uczestniczą w badaniach i tworzeniu wynalazków wspierających komunikację osób niesłyszących. - Wraz z Centrum Zastosowań Sztucznej Inteligencji KUL badamy możliwości wsparcia komunikacji np. poprzez wykorzystanie okularów AR do przekazu informacji pismem lub układami fonogestów w czasie rzeczywistej rozmowy – mówi dr Kołodziejczyk. - AI otwiera przed nami możliwości wspierania różnych grup osób z zaburzeniami mowy dzięki wynalazkom techniki.

Dr Renata Kołodziejczyk podkreśla, że choć nowoczesne technologie pomagają w pracy logopedów, nie ma obaw, że zastąpią specjalistów w pracy z pacjentami. - AI wspomaga, zastąpić nie jest w stanie. Podczas zajęć logopedycznych musimy zapewnić dzieciom bezpośredni, radosny, pełen emocji kontakt – zaznacza ekspertka. - Wysokie technologie wprowadzamy wtedy, kiedy jest to konieczne, jako krótkie urozmaicenie, czy w sytuacjach, kiedy inne narzędzia nie są w stanie nas wspierać – dodaje.