Recenzja książki pt. „Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży”
pod red. Barbary Remberk

Recenzowana książka, wydana w serii Praktyka Pediatry, stanowi kompendium wiedzy z zakresu zaburzeń psychicznych wieku rozwojowego. Autorami poszczególnych rozdziałów są lekarze psychiatrzy, psychologowie, psychoterapeuci oraz terapeuci uzależnień.

Celem publikacji jest dostarczenie podstawowych informacji dotyczących diagnozy zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży (część I) oraz ich leczenia (część II). W części III omówiono stany nagłe, w tym m.in. próby samobójcze. W ostatniej części książki przedstawiono złożone zagadnienia organizacyjno-prawne związane z opieką nad pacjentem, w tym kwestie tajemnicy zawodowej.

Ze względu na szerokie ujęcie omawianej problematyki publikacja może być przydatna nie tylko dla lekarzy i studentów medycyny, lecz także dla psychologów oraz innych specjalistów pracujących w obszarze zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży.

Proces diagnozy zaburzeń psychicznych został omówiony z uwzględnieniem perspektywy rozwojowej, a więc specyfiki funkcjonowania dziecka na poszczególnych etapach rozwoju. Jest to szczególnie istotne, ponieważ inaczej przebiega diagnoza małego dziecka, a inaczej nastolatka. Przedstawiono różne rodzaje diagnozy (psychologiczną i psychiatryczną), modele oraz metody diagnostyczne, w tym testy psychologiczne. Zaprezentowano przykłady narzędzi odnoszących się do różnych obszarów funkcjonowania, np. funkcji poznawczych, wraz z krótkim opisem oraz informacją o normach wiekowych, co stanowi niewątpliwie wartościowy element publikacji. Warto jednak zauważyć, że obecnie dostępne są nowsze wersje niektórych testów (np. DSR Plus), natomiast omawianie narzędzi już niewykorzystywanych w aktualnej praktyce diagnostycznej (np. WISC-R) lub stosowanych historycznie, lecz nieposiadających polskich norm (np. Test Uczenia się Słuchowo-Werbalnego 15 Słów Reya), może wprowadzać czytelnika w błąd. Podobne wątpliwości budzi także prezentacja narzędzia ADNM-20 wraz z kluczem odpowiedzi, mimo że nie przeszło ono pełnego procesu walidacji. Wydaje się, że włączenie tego typu materiału do publikacji nie jest konieczne. Cenne jest podkreślenie konieczności stosowania narzędzi diagnostycznych spełniających kryteria psychometryczne oraz wskazanie instytucji zajmujących się dystrybucją testów psychologicznych.

Proces diagnostyczny został przedstawiony w sposób całościowy — z uwzględnieniem jego kolejnych etapów oraz zachowań diagnosty charakterystycznych dla poszczególnych faz tego procesu. Dla lekarzy szczególnie wartościowe w tej części książki mogą być informacje dotyczące badań dodatkowych, które warto rozważyć w trakcie diagnozy psychiatrycznej, a także prezentacja dawkowania leków — z zastrzeżeniem konieczności każdorazowej weryfikacji tych danych z informacjami zawartymi w ulotce preparatu.

W części drugiej zostały zaprezentowane różne zaburzenia dziecięce oraz sposoby ich leczenia, tak psychologicznego, jak i farmakologicznego. Poszczególne zaburzenia zostały omówione w sposób bardzo syntetyczny, a zarazem praktyczny — w większości przypadków uwzględniono etiologię, najważniejsze objawy, diagnozę różnicową, zaburzenia współwystępujące oraz metody leczenia. Publikacja nie stanowi oczywiście wyczerpującego opracowania tematu, lecz może być dobrym punktem wyjścia do pogłębienia wiedzy na temat poszczególnych zaburzeń. Ułatwia to fakt, że każdy rozdział kończy się wskazaniem literatury specjalistycznej, co pozwala czytelnikowi poszerzyć wiedzę w interesującym go obszarze. Bardzo cenne jest również omówienie zaburzeń psychicznych u małych dzieci według klasyfikacji DC:0–5. W standardowych podręcznikach z zakresu psychologii czy psychiatrii zagadnienia te są stosunkowo rzadko poruszane, dlatego ich uwzględnienie w publikacji stanowi wartościowe uzupełnienie przedstawionej problematyki.

Dla psychologów szczególnie cenne mogą być informacje dotyczące chorób somatycznych, które mogą manifestować się objawami psychopatologicznymi. Wartościowym elementem są również przykłady różnych substancji psychoaktywnych, omówienie mechanizmów ich działania oraz reakcji organizmu po ich odstawieniu.

Na uwagę zasługuje także praktyczny wymiar omawianych zagadnień, widoczny m.in. w odpowiedziach na pytania takie jak: jak rozmawiać z pacjentem z doświadczeniem traumy, jak wygląda procedura zakładania „Niebieskiej Karty”, jaka jest sekwencja pytań stosowanych w ocenie ryzyka samobójczego oraz jak krok po kroku powinna przebiegać prawidłowa realimentacja u osób chorujących na jadłowstręt psychiczny. Omówienie kolejnych etapów rozwoju psychoseksualnego oraz wskazanie zachowań typowych dla danego okresu rozwojowego może być pomocne w psychoedukacji rodziców, którzy nierzadko martwią się — w ich ocenie — niepokojącymi przejawami zachowań seksualnych u swoich dzieci. Pewne wątpliwości może natomiast budzić wprowadzenie kategorii płci innych niż „kobieta” i „mężczyzna” w kontekście obowiązujących w Polsce regulacji prawnych. Podobnie stwierdzenie, że „orientacji seksualnej nie można rozpatrywać kategorialnie, lecz raczej jako kontinuum” (s. 327), przedstawione bez odniesienia do konkretnych badań empirycznych, pozostaje w pewnym napięciu z zasadą praktyki opartej na dowodach naukowych (evidence-based practice).

W części ostatniej książki, poświęconej zagadnieniom organizacyjno-prawnym, poruszono wiele istotnych kwestii — od organizacji systemu szkolnego i systemu ochrony zdrowia, po możliwości wczesnej interwencji i wsparcia, jakie dziecko, w tym również dziecko ze specjalnymi potrzebami czy niepełnosprawnością intelektualną, może otrzymać w wymienionych instytucjach. Omówiono także aspekty prawne, w tym leczenie bez zgody pacjenta oraz sytuacje zwalniające z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, co stanowi wartościowe uzupełnienie treści książki. Praktyczny skorowidz znajdujący się na końcu publikacji dodatkowo ułatwia sprawne korzystanie z przedstawionego materiału.

Podsumowując, recenzowana publikacja stanowi cenną pozycję na rynku wydawniczym, przydatną dla szerokiego grona specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży, a jednocześnie poszerzającą ich własną perspektywę. Dla lekarzy istotną wartość ma szczegółowe omówienie etiopatogenezy zaburzeń, uwzględniające psychogenne uwarunkowania wraz z rekomendowaną farmakoterapią i psychoterapią. Psychologom książka pozwala poszerzyć wiedzę o medyczne aspekty zaburzeń wieku rozwojowego, co wspiera precyzyjną diagnozę różnicową i umożliwia wykluczenie somatycznych przyczyn obserwowanych objawów psychopatologicznych. Dzięki tak kompleksowemu ujęciu tematu recenzowana publikacja może stanowić praktyczne i wartościowe źródło wiedzy dla specjalistów pracujących w obszarze zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży.

Recenzent

dr Elżbieta Talik