O. PROF. STANISŁAW CELESTYN NAPIÓRKOWSKI OFMConv¹

Ur. 03.09.1933 w Mroczkach Małych (pow. Mińsk Maz.); franciszkanin (OFMConv). 1949 rozpoczął nowicjat w zakonie franciszkanów, 1954 złożył śluby uroczyste; studiował filozofię w PWSD w Gnieźnie (1952-54), a następnie teologię w WSD Franciszkanów w Krakowie i PWSD w Warszawie (1954-57); święcenia kapł. przyjął 1957 z rąk prymasa Stefana Wyszyńskiego, po czym rok pracował jako katecheta w wiejskich szkołach parafii Radziejewo Kujawski. Od 1959 kontynuował studia w zakresie teologii dogmatycznej na KUL, gdzie 1961 uzyskał tytuł magistra licencjata (Nauka mariologiczna o. Bazylego Rychlewicza OFM Conv [1640–1710]), 1965 obronił doktorat (Mariologia a ekumenizm. Poglądy mariologiczne współczesnych europejskich teologów protestanckich rozpatrywane w aspekcie ekumenicznym). 1965–67 studiował na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej KUL; habilitował się 1975 (Solus Christus. Zbawcze pośrednictwo według „Księgi Zgody”). Na KUL pracował od 1964 kolejno jako asystent (1964), adiunkt (1967), docent (1978), profesor nadzw. (1983), profesor zw. (1989); był kierownikiem Katedry Mariologii i kuratorem I Katedry Teologii Dogmatycznej (1978–2004), współpracownikiem Sekcji Teologii Porównawczej i Ekumenicznej (1968–83) oraz Instytutu Ekumenicznego (1983–2004; 2001/02 jego dyrektorem). Wykładał w WSD Franciszkanów w Krakowie (1968–86) oraz w Łodzi Łagiewnikach (od 1968); był promotorem prac magisterskich z dogmatyki i ekumenizmu w seminariach duchownych salezjanów (Ląd), werbistów (Pieniężno) oraz w WSD w Białymstoku. Ponadto prowadził wykłady w Spiskiej Kapitule na Słowacji (1998), w Krnowie w Czechach, na uniwersytecie w Rostowie nad Donem (10 wykładów o Kościele) w Moskwie, Petersburgu, Lwowie, Tarnopolu, na Uniwersytecie Chrześcijańskim w Odessie, w WSD diecezji kijowsko-żytomierskiej, na uniwersytetach w Charkowie, Wilnie, Mariampolu, Kownie i Rydze. Kierował dwoma działami w redakcji Encyklopedii katolickiej: „Mariologia” (od t. 4) i „Teologia interkonfesyjna zachodnia” (od t. 5). Jest współzałożycielem Instytutu Franciszkańskiego (od 1980 jego dyrektorem), założycielem Fundacji im. Cyryla i Metodego. Należał do Komisji Episkopatu ds. Ekumenizmu (1970–94), Komisji Dialogu Episkopatu Kościoła Katolickiego w Polsce i Polskiej Rady Ekumenicznej (1974–94); był konsultorem Rady Episkopatu ds. Ekumenizmu oraz członkiem Wspólnej Komisji Rzymskokatolicko-Ewangelicko-Luterańskiej na forum światowym (1984-86). Związany z wieloma towarzystwami naukowymi: TN KUL (od 1975; 1975–2000 członek zarządu), Pontificia Academia Mariana Internationalis (od 1975), Polskiego Towarzystwa Mariologicznego (od 1999; 1999–2008 członek zarządu), PAN (2003–06), Lubelskiego Towarzystwa Naukowego oraz Komisji Polsko-Ukraińskich Związków Kulturowych Oddziału PAN w Lublinie, Sekcji Dogmatycznej Teologów Polskich (1983–89 przewodniczący).

Proponuje mądrościowy model teologii. Pytanie „Czy teologia jest nauką?” rozwiązując, uwzględniając nowożytne i współczesne koncepcje nauki. Promuje zasadę ekumeniczną: Zgodnie z prawdą i życzliwie, która pozwoliła częściowo zrehabilitować Nestoriusza, Marcina Lutra, Franciszka Kozłowskiego i ks. Franciszka Hodura. Sugeruje poszerzenie zestawu źródeł teologicznych (loci theologici), czym zachęca studentów do badań nad literaturą piękną oraz doświadczeniem osób i wspólnot chrześcijańskich. Podkreśla znaczenie hierarchii prawd, co owocuje odmiennym stylem studiów nad obrazem Boga i Chrystusa w mariologii. Poprzez refleksję nad zasadą inkulturacji chrześcijaństwa oraz nad potrzebą budowania teologii również dla doświadczenia Kościołów lokalnych rozbudził zainteresowanie teologią polską, a następnie środkowoeuropejską; konstruuje model współpracy w tym regionie Europy, przyjmuje wyniki teologii prawosławnych, ewangelickich, polskokatolickich, żydów, muzułmanów. Metodologiczny namysł nad typami nośników tradycji (zamknięta i otwarta, statyczna i dynamiczna) nie jest jedynie opisowy, lecz krytycznym stosunkiem do teologicznego i pobożnościowego dziedzictwa.

W zakresie mariologii wiele uwagi poświęcił recepcji wielkich dokumentów Kościoła: Soboru Efeskiego, Soboru Watykańskiego II, adhortacji Marialis cultus, także encykliki Redemptoris Mater i mariologii Katechizmu Kościoła katolickiego. Ponadto wydał dziewięć tomów źródeł mariologicznych (seria: Beatam me dicent). Studia nad reakcją protestantów na dogmatyzację nauki o wniebowzięciu NMP (rozprawa doktorska) oraz teologią reformacji (rozprawa habilitacyjna) uwrażliwiły go na problem abusus, czyli „nadużyć” w pobożności maryjnej oraz potrzebę większej troski o poprawny obraz Boga i Chrystusa w maryjności. Wprowadził rozróżnienie na mariologię chrystotypiczną i eklezjotypiczną oraz kategorię partycypacji: in Christo Mediatrix oraz Mediatrix in Spiritu Mediatore (Pek, Bartosik, Kozłowski, Kustusz, Moricová). Sformułował postulat uprawiania mariologii i maryjności w kontekście całej teologii (zwłaszcza chrystologii, soteriologii, pneumatologii, eklezjologii, charytologii, antropologii) oraz kultury (seria: Ku mariologii w kontekście). Jako ważny sposób uzdrawiania maryjności uznaje naśladowanie Maryi (imitatio Mariae). Za wkład w recepcję mariologii Vaticanum II, przekonywające naświetlenie styku mariologii z ekumenizmem za troskę o poprawność mariologii i pobożności maryjnej otrzymał nagrodę Renégo Laurentina „Pro Ancilla Domini”. Opublikował źródła do ekumenizmu Kościoła katolickiego i badań ekumenicznego. Metodologiczno-ekumeniczną zasadę Zgodnie z prawdą i życzliwie zastosował do aggiornamento maryjności i mariologii oraz do krytycznego przeglądu polskich podręczników teologicznych; udowodnił, że nie mariologia jako taka utrudnia ekumenizm, ale implikowane w niej założenia metodologiczne oraz różne nieprawidłowości (rozprawa doktorska). Dokonał nowej interpretacji Liber Concordiae, wykazując jej otwartość na instrumentalno-zbawcze pośrednictwo stworzeń: Słowa Bożego, kazania, znaków sakramentalnych i kaznodziei, co ułatwia dialog dotyczący pośrednictwa Kościoła, świętych i Maryi. Opublikował pierwszy w Polsce podręcznik ekumenizmu (1973), opracował pierwszy w Polsce projekt Świątyni Pokoju na terenie Międzynarodowego Ośrodka Ekumenicznego w Jamnej k. Zakliczyna, pracował nad ekumenicznym wymiarem pielgrzymek Jana Pawła II do ojczyzny, nad współfinansowaną deklaracją Sakrament chrztu znakiem jedności, przyjętą przez siedem Kościołów w Polsce, a następnie nad analogiczną deklaracją na temat małżeństwa w rzeczywistości kościelnej. Jako uczestnik komisji katolicko-luterańskiej na forum światowym (1976–84) współtworzył sześć dokumentów-uzgodnień.

Promował franciszkański nurt w teologii. Podjął się edycji źródeł (komentarze do pism św. Maksymiliana, przekład i publikacja św. Bonawentury Droga duszy do Boga i części Breviloquium), organizował sympozja, prowadził naukowe seminarium z franciszkanizmu w WSD w Łodzi Łagiewnikach; współtworzył (1967) Komitet Naukowy i Wydawniczy Prowincji Niepokalanego Poczęcia NMP, przekształcony 1980 w Instytut Franciszkański (gdzie pełnił funkcję dyrektora), w którym udało się zgromadzić najbogatszy w Europie Środkowej i Wschodniej księgozbiór obejmujący franciscana, ponadto redagowane są trzy serie wydawnicze: Biblioteka Instytutu Franciszkańskiego (BIF), Mała Biblioteka Instytutu Franciszkańskiego (MBIF) oraz Charyzmat franciszkański (od 2008), a we współpracy z WSD organizowane są jesienne sympozja franciszkańskie; od 2000 redagowany jest rocznik WSD „Lignum Vitae” o profilu franciszkańskim. 1976–84 zorganizował we współpracy z Jerzym Kłoczowskim pięć międzynarodowych sympozjów na temat zakonów franciszkanów w Polsce i opublikował siedem woluminów materiałów Zakony franciszkańskie w Polsce; zorganizował Franciszkański Fundusz Stypendialny, który kilku osobom umożliwił przygotowanie doktoratów i magisteriów z zakresu problematyki franciszkańskiej.
Książka Z Chrystusem w znakach stała się najpopularniejszym w Polsce podręcznikiem sakramentologii ogólnej w ostatnim ćwierćwieczu. Redagowany i wydawany 1983–2006 biuletyn „Teologia w Polsce” (85 numerów), oprócz funkcji informacyjnej, integrował środowisko teologów dogmatyków i promował „dogmatyczną młodzież”. Redagowanie „Summarium” umożliwiło wielu młodym opublikowanie swoich tekstów o tematyce dogmatycznej i ekumenicznej. Ponadto współredagował serie Instytutu Teologii Dogmatycznej KUL: Credo oraz Odeskiej Bogosłowskiej Utenija (z A. Dobrojeroem).

Bibliografia podmiotowa:
zob. W służbie jedności chrześcijan. Instytut Ekumeniczny KUL 1983–2001, red. L. Górka, S.J. Koza, Lublin 2001, 239–282; Mistyka świętego Franciszka [współaut. i współred.], Niepokalanów 2002; Jak uprawiać teologię, Wrocław 2002; Tajemnica stwórcza. Zamyślenia podtatrzańskie, Lublin 2002; Maksymilian Kolbe (red.), Lublin 2003; Komisja Teologiczna Międzynarodowej Matki Boskiej Łaskawej (Płaczącej) na Starym Mieście w Lublinie 3 i 4 lipca 2003 roku, Lublin 2004; Wierzę w jeden Kościół, Tarnów 2003; Bliżej wspólnoty. Katolicy i luteranie w dialogu [współaut.], Poznań 2003; Amicae solae [red.], Lublin 2003; W duchu i sile [red. z A. Dobrojer], Winnica 2003; Więksi i mniejsi prorocy Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku [współaut. i współred.], Lublin 2003; Zakony franciszkańskie w Polsce, t. 2: Franciszkanie w Polsce XVI–XVIII wieku, cz. 2 [współred.], Niepokalanów 2003; Ugoń do teologii, tł. J. Moricová, Ružomberok–Levoča 2004; Mariologia franciszkańska, Niepokalanów 2004; Służebnica Pana (problemy poszukiwania – perspektywy), Lublin 2004; Filozofia franciszkańska, t. 1–3 [red. z E.I. Zielińską], Niepokalanów 2005; Teologu polski, co sądzisz o swojej tożsamości [współaut. i red.], Niepokalanów 2007; Odkryć człowieka człowieczeństwo. Chrześcijańska antropologia na rubieże stulecia [współred.], Odessa 2008; Ku mariologii w kontekście [red.], t. 1–3, Lublin 2008; Attaisnosana– lielais strids par cilveku un viņa celu, „Ejiet un Maciet. Religiski Izglitotjos Žurnals” (Ryga) 1 (2002), 97–105; Na progu nowego czasu ze św. Maksymilianem, SMat 4 (2002) 1, 251–266; Per Iesum ad Mariam, red. S.C. Napiórkowski, K. Pek, Częstochowa–Licheń 2002, 9–29; Podwójne oblicze jednej ikony? Tajemnica Matki Miłosierdzia, „Biuletyn Apostolstwa Miłosierdzia Bożego” 37(2002), 60–76; Siedem grzechów głównych przepowiadania maryjnego, w: W. Siwak, Kościół czci Matkę swego Pana, Przemyśl 2003, 67–81; Maksymilian Kolbe – miara Matki swego Pana, red. W. Siwak, Przemyśl 2003, 33–67; Święty Maksymilian Maria Kolbe: nel suo tempo e oggi, Atti del Congresso Internazionale su Massimiliano Kolbe nel suo tempo e oggi. Approccio interdisciplinare al futuro, w: (Roma – Seraphicum, 24–27 Settembre —2001), red. E. Galignano, Roma 2003, 621–633; The Immaculately Conceived as the Work of Divine Mercy, „MIN Information” 3(2003) 40, 18–23; Maryja w Eucharystii według encykliki ‘Ecclesia de Eucharistia’, w: Misterium Eucharystii. Teologia i liturgia – ekumenizm. Encyklika Jana Pawła II Ecclesia de Eucharistia, red. W. Nowak, Olsztyn 2004, 197–213; Niepokalane Poczęcie w interpretacji ks. Franciszka Blachnickiego, w: Niepokalana Matka Chrystusa, red. K. Kowalik, K. Pek, Częstochowa–Lublin 2004, 179–187; Zum Verständnis des Kirchenamtes im Hinblick auf die Eucharistie. Die baltische Realität: Ehe und Einheit in nie Zjednoczeni. Ekumeniczna debata o Eucharystii (‘Wieczerny Pański’) z niemieckiej perspektywy, red. I. Bokwa, P. Jaśkóła, Chr. Link–Wieczorek, Frankfurt am M. – Opole 2006, 251–262; Chleb Eucharystyczny i chleb powszedni w ujęciu dialogu międzykościelnego, LV 7(2006), 49–60; Mariologia przedsoborowa na przykładzie podręcznika o. Gabriela Roschini’ego, LV 7(2006), 141–169; Uśpienie Przenajświętszej Bogorodzicy. Ukrayina i niebo i człowieczeństwo, Odessa 2006, 8–31; Znak wiary i świadectwo Maryi. Wzjataja je niebiesa – znak paschalnego człowieka, Odessa 2006, 8–31; Due belli incontrati con la filosofia Dun Scotto, „Studia Serafico-Slavica. Commentationes franciscanae” 1(2007) 1, 68–79; Doświadczenie i objawienia. Współmyślać z Janem Pawłem II, w: Mariologia Jana Pawła II, red. K. Klauza, K. Pek, Lublin 2007, 149–168; W poszukiwaniu jedności Chrystusowego Kościoła, LV 8(2007), 349–405; Mariologiczna refleksja nad Wschodem, w: tamże, 196–222; Tradycje Wschodu w polskiej mariologii, red. K. Pek, T. Siudy, Częstochowa–Lublin 2008, 51–63; Maryjne ikony, które żyją na wschód od Odry, w: tamże, 164–179; Forum teologów… , Łuck 2008, 17–44; Maryja: W nauczaniu Kościoła, EK 12, 14–18; W teologii, EK 12, 14–23; W duchowości, EK 12, 27–33; Maryjne typy, EK 12, 109–110; Chrystofanie i mariofanie, w: Wokół objawień maryjnych, red. T. Siudy, G.M. Bartosik, Częstochowa 2009.

Bibliografia przedmiotowa:
I. Czaczkowska, Ojciec profesor Stanisław Napiórkowski. W sześćdziesięciolecie urodzin, SiDE 9(1993) 2, 119–123; Napiórkowski Stanisław Celestyn, w: Kto jest kim w Kościele. KAI, Warszawa 1996, 254–255; Kto jest kim w Kościele. KAI, Warszawa 1999, 251–252; Tradycja i otwartość. Księga pamiątkowa poświęcona o. Profesorowi dr hab. Stanisławowi Celestynowi Napiórkowskiemu, red. K. Kowalik, Lublin 1999; J. Szymik, Tęsknota za Mistrzem. Kilka uwag o relacji „Mistrz – uczeń’’ w teologicznej teorii i praktyce. Laudacja z okazji wręczenia Księgi Pamiątkowej Ojcu Profesorowi Dr hab. S.C. Napiórkowskiemu, WT Pap 18(2000) 60, 94–102; A. Oćwieja, O. Napiórkowski i jego popularyzacja ekumenizmu, „Zawsze Wierni Prawdzie Katolickiej – Prawdzie Jedynej’’ 2001 I, 108–120 [toż, w: A. Małaszewski, Leksykon modernistów polskich. Studia nad współczesną teologią, Warszawa 2001, 24–40]; Kto jest kim w Polsce, Warszawa 2001, 260–261; Kto jest kim —w Polsce Nowego Milenium (2000–2002), 379–380; Cz. S. Bartnik, Maryja a teologia ogólna, w: Eseje o historii i zbawieniu, Lublin 2002, 188–190; E. Adamiak, Napiórkowski Stanisław Celestyn, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 7, Warszawa 2003, 225–226; Złota księga nauk humanistycznych, Gliwice 2004, 265; Złota księga nauki polskiej. Naukowcy zjednoczonej Europy, Gliwice 2006, 553; Teologu polski, co sądzisz o swojej twórczości, oprac. i red. S.C. Napiórkowski, Niepokalanów 2007, 223–234; Prace dyplomowe napisane w Katedrze Mariologii KUL, w: W nurcie polskiej mariologii, red. K. Pek, T. Siudy, Częstochowa–Lublin 2008, 95–106; Bibliografia mariologiczna i maryjna za lata 1961–2007 Stanisława Celestyna Napiórkowskiego OFMConv, w: W nurcie polskiej mariologii, 100–138; M. Saniewski, Postulat S.C. Napiórkowskiego OFMConv uprawiania „mariologii w kontekście”, w: W nurcie polskiej mariologii, 75–92; M. Skarżyńska, Apostoł intelektualistów, N 2008 28 [ed. lubelska], 4; X. edizione Nagrody Renè Laurentina „Pro Ancilla Domini”: w: W nurcie polskiej mariologii, 143–179; Atto accademico per il conferimento del premio „René Laurentin – Pro Ancilla Domini” al Professore Stanislao Celestino Napiòrkowski OFM Conv, docente emerito della Facoltà Teologica dell’Università Cattolica di Lublino, il 5 ottobre 2007, „Mariantum” 70(2008), 647–664; I. Crovellosi, II. T. Żur, I. Grocholewski, Mariologia al Servizio dell’unità (651–655), III. R. Laurentin, Stanislao Celestyn Napiòrkowski. Une carrière théologique dans la lumière du concile (657–661), IV. Delibera per l’assegnazione del premio „René Laurentin – Pro Ancilla Domini” (663–664).