Eksperci o sprzeciwie sumienia. Ogólnopolska konferencja na KUL

Jak zmienił się kontekst prawny i społeczny dekadę po przełomowym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego dotyczącym medycznej klauzuli sumienia? Przed jakimi wyzwaniami stoją dziś lekarze i pacjenci? Eksperci z dziedzin prawa i medycyny połączyli siły, by odpowiedzieć na te pytania podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej zorganizowanej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II.

Do przekrojowej dyskusji zaprosili m.in. eksperci z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II oraz Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, podkreślając podczas konferencji pt. „Sprzeciw sumienia w ochronie zdrowia – 10 lat od wyroku TK w sprawie medycznej klauzuli sumienia”, iż wyzwania obecnych czasów uzasadniają podjęcie ponownej refleksji interdyscyplinarnej, ukierunkowanej zarówno na godność i prawa pacjenta, jak i na godność i prawa osób wykonujących zawody medyczne.

Między prawem a etyką

7 października 2015 roku Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie lekarskiej klauzuli sumienia, rozpatrując wniosek złożony przez Naczelną Radę Lekarską. Zgodnie z wyrokiem, lekarze mogą odmawiać wykonania świadczeń sprzecznych z ich sumieniem bez konieczności wskazywania pacjentowi innego miejsca, w którym mógłby on uzyskać daną pomoc medyczną. Dlaczego dekadę później temat powrócił na agendę naukową?

- Po upływie 10 lat od wydania tego wyroku, wobec zmieniającego się kontekstu, zdecydowaliśmy się na zaproponowanie ponownej debaty nad prawem do sprzeciwu sumienia w systemie ochrony zdrowia. Co prawda o kształcie przepisów ustawowych dotyczących tego zagadnienia wciąż decyduje wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 roku, jednak wpływ na praktykę wywierają dziś również inne decyzje podjęte przez władze publiczne, a także wydane w ciągu ostatniej dekady wyroki sądów polskich i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – tłumaczył ks. prof. Piotr Stanisz, kierownik Katedry Prawa Wyznaniowego KUL.

Konferencja na KUL pokazuje, iż współczesna debata nad klauzulą sumienia nie dotyczy jedynie przepisów technicznych, ale ponadczasowych wartości etycznych. - Naszym zamierzeniem jest uwzględnienie wszystkich wchodzących w grę wartości i praw, w tym zwłaszcza wolności sumienia uwzględnionej w katalogu praw człowieka tzw. pierwszej generacji. Chcemy też jednak uwzględnić inne wartości, z prawami pacjenta na czele – wyjaśnił ks. prof. Stanisz.

- Ta tematyka z punktu widzenia naszego wydziału jest niezwykle istotna, ponieważ dotyka kwestii na styku prawa, etyki i praktyki lekarskiej. Sprzeciw sumienia w mojej ocenie nie jest tylko kwestią wrażliwości czy kwestią światopoglądową, jest jak najbardziej kwestią prawną, wynikającą czy to z postanowień Konstytucji, czy postanowień przepisów prawa naturalnego, a może przede wszystkim prawa naturalnego. Prawo do sprzeciwu sumienia ma w mojej ocenie tak głębokie fundamenty – podkreślił dr hab. Michał Domagała, prof. KUL, dziekan Wydziału Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL.

Czy w medycynie jest miejsce na sumienie?

- Sumienie osób wykonujących zawody medyczne winno kształtować się w oparciu o wewnętrzne cele i wartości medycyny. Prawo do sprzeciwu sumienia zakłada aspekt racjonalny sumienia. Bez - przynajmniej w pewnym wymiarze - zrozumienia tego, że sumienie to jest sąd rozumu, trudno będzie w ogóle dyskutować o uprawnieniach osób wyrażających sprzeciw sumienia i o zasadności tego sprzeciwu – zaznaczył prof. Jakub Pawlikowski z Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.

- Postępowanie zgodne z sumieniem nie może zagrażać zdrowiu i życiu pacjenta, ale żądania od świadczeniobiorców działań wykraczających poza bezpośrednią ochronę życia i zdrowia nie mogą stanowić podstawy do ograniczania wolności sumienia osób wykonujących zawody medyczne – dodał prof. Pawlikowski.

Celem konferencji było znalezienie odpowiedzi na pojawiające się nowe wyzwania, dylematy moralne i zmiany wynikające z wprowadzonych przepisów prawa dotyczących wykonywania zawodów medycznych, w tym również w zakresie klauzuli sumienia. Prelegenci analizowali sprzeciw sumienia w ochronie zdrowia z perspektywy medycznej, prawnej oraz interdyscyplinarnej.

Poruszone zostały takie tematy jak znaczenie sumienia w praktyce lekarskiej, psychiatryczna przesłanka terminacji ciąży, sprzeciw sumienia lekarza w świetle ochrony praw pacjenta, ochrona wolności sumienia w praktyce procesowej, sprzeciw sumienia farmaceutów, czy wsparcie dla matek ciężarnych i ich rodzin w trudnych sytuacjach.

Organizatorami konferencji byli Katedra Prawa Wyznaniowego Wydziału Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II oraz Zakład Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej Wydziału Medycznego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie wraz z Fundacją Naukową im. Księdza Profesora Henryka Misztala, Wydziałem Medycznym KUL oraz Stowarzyszeniem Civitas Christiana.

Druga taka konferencja

W pierwszej połowie 2013 roku eksperci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II i Uniwersytetu Medycznego w Lublinie zorganizowali ogólnopolską konferencję naukową pt. „Sprzeciw sumienia w praktyce medycznej – aspekty medyczne i prawne”, a wydana następnie monografia pokonferencyjna została kilkakrotnie przywołana w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2015 roku.

- Ufam, że i tym razem, w toku dyskusji i wymiany poglądów, uda nam się zrobić choćby parę kroków na drodze do uczciwego wyjaśnienia różnych aspektów tytułowej problematyki, a tym samym przyczynić do racjonalizacji dyskusji, często zdominowanej przez emocje – zaznaczył ks. prof. Piotr Stanisz.

Eksperci wskazują także, że debata nad medyczną klauzulą sumienia ewoluuje. - Uważam, że dużo większy akcent należy położyć teraz na badanie tego, w jaki sposób i dlaczego, na jakiej podstawie nakładane są obowiązki na osoby wykonujące zawody medyczne czy na szpitale publiczne. Czy rzeczywiście te obowiązki, które kierowane są wobec osób wykonujących zawody medyczne, mają solidne uzasadnienie w rzeczywistej ochronie zdrowia i życia? I czy zgodne są też ze sztuką legislacyjną, czyli bezstronnością światopoglądową władz publicznych, niedyskryminacją, równością – mówił prof. Pawlikowski.