Przedłużenie kontroli na granicach Polski do 1 października 2026 r. ponownie z powodów migracyjnych

Polska kolejny raz przedłużyła tymczasowe przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych z Niemcami i Litwą od 5 kwietnia do 1 października 2026 r. Stało się to ponownie ze względu na utrzymującą się presję migracyjną. Czy w związku z tym Polska staje się państwem o charakterze migracyjnym?

Od dnia 5 kwietnia 2026 r. na podstawie Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zmieniającego rozporządzenie w sprawie przywrócenia tymczasowo kontroli granicznej osób przekraczających granicę państwową stanowiącą granicę wewnętrzną, Polska dokonała przedłużenia tej kontroli do 1 października 2026 r. Należy podkreślić, że to kolejne tego typu działanie na granicach wewnętrznych z Republiką Federalną Niemiec i Republiką Litewską, gdzie kontrolę graniczną osób, przywróconą tymczasowo na okres od 7 lipca do 5 sierpnia 2025 r., przedłużono najpierw od 6 sierpnia 2025 r. do 4 października 2025 r., a kolejno od 5 października 2025 r. do 4 kwietnia 2026 r. Zatem, biorąc pod uwagę aktualne przedłużenie przywrócenia kontroli, będzie ona trwała blisko rok i 3 miesiące, co oznacza najdłuższe tymczasowe przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych w całej historii Polski w strefie Schengen. Dnia 30 marca br. minęło 16 lat od pełnej inkorporacji Polski do strefy Schengen, które oznacza też pełne członkostwo w „obszarze bez granic”. Jednocześnie Kodeks graniczny Schengen (KGS) przewiduje, że w przypadku, gdy na obszarze bez kontroli na granicach wewnętrznych zaistnieje poważne zagrożenie porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego państwo członkowie może wyjątkowo przywrócić kontrolę graniczną. Zgodnie z KGS takie zagrożenie może wynikać w szczególności z wyjątkowej sytuacji charakteryzującej się nagłym niedozwolonym przemieszczaniem się na dużą skalę obywateli państw trzecich między państwami członkowskimi, co stanowi znaczne obciążenie dla straży granicznych i może zagrozić ogólnemu funkcjonowaniu obszaru bez kontroli na granicach wewnętrznych.

W powyższym kontekście na uwagę zasługują powody przywrócenia kontroli granicznej w Polsce, które po raz kolejny mają charakter migracyjny. Jak wskazują oficjalne informacje MSWiA obecna „decyzja ma na celu dalsze ograniczanie nielegalnej migracji oraz wzmocnienie bezpieczeństwa Polski”. Z powodów notyfikowanych Komisji Europejskiej, które każde państwo ma obowiązek złożyć przed przywróceniem kontroli, podaje się „utrzymujące się zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego wynikające z ciągłej presji migracyjnej wzdłuż granic z Republiką Litewską i Republiką Federalną Niemiec”. Uzasadnienie poprzedniego przedłużenia przywrócenia kontroli (5 października 2025 r. - 4 kwietnia 2026 r.)  wskazuje na „utrzymującą się presję migracyjną wynikającą z nielegalnej migracji i przemytu migrantów z Białorusi na granicy litewsko-polskiej oraz znaczny wzrost liczby nielegalnych migrantów po polskiej stronie granicy niemiecko-polskiej, powodujący nieproporcjonalne obciążenie dla Polski i poważne zagrożenia dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego”. W powodach pierwszego tymczasowego przywrócenia kontroli na granicach z Niemcami i Litwą (od 7 lipca 2025 r.) podawano utrzymującą się presję migracyjną, a w jej przedłużeniu ( od 6 sierpnia 2025 r.) uzasadniano je nadal utrzymującą się presją migracyjną. Jak podkreśla MSWiA tymczasowe kontrole przynoszą wymierne efekty w walce z przemytem ludzi oraz działalnością zorganizowanych grup przemytniczych. Minister Marcin Kierwiński powiedział: „Zdecydowaliśmy się przedłużyć tymczasowe kontrole na granicy z Niemcami i Litwą, ponieważ widzimy, że przynoszą one dobre rezultaty, jeżeli chodzi o różnego rodzaju szmuglerów i ludzi, którzy zajmują się przerzucaniem ludzi. Będziemy to kontynuować do czasu, kiedy nie będziemy pewni, że nasze granice są bezpieczne”. Trudno jednoznacznie wskazać, co oznacza, że polskie granice są bezpieczne, zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że od czasu włączenia do strefy Schengen Polska działa na swoich granicach w interesie wszystkich państw „obszaru bez granic”. Uzasadnienie MSWiA wydaje się być zbyt ogólne i niedoprecyzowane w kontekście aktualnej sytuacji polityczno-prawnej, która wynika nie tylko z trwającej od 2021 r. instrumentalizacji migrantów na granicy z Białorusią, ale również przedłużenia kontroli na granicach wewnętrznych przez Niemcy, którą strona niemiecka utrzymuje tylko na granicy polsko-niemieckiej nieustannie od października 2023 r., a i wcześniej Niemcy prawie 40-krotnie przywracały kontrole na granicach wewnętrznych z sąsiadami łamiąc wielokrotnie przepisy KGS oraz nadinterpretując wszystkie nadzwyczajne okoliczności. Taka sytuacja miała miejsce np. na granicy z Austrią, co w konsekwencji spowodowało zmianę bałkańskiego szlaku migracyjnego i pierwsze tymczasowe przywrócenie kontroli przez Polskę z powodów migracyjnych ze Słowacją (łącznie od 4 października 2023 r.  do 2 marca 2023 r.). Spowodowało to zmianę stanowiska Polski wobec wtórnych przepływów migracyjnych z południa, gdy ta fala, której szczyt nastąpił w 2015 r., zaczęła dotyczyć granic Polski bezpośrednio w 2023 r., kiedy prawie 1000% wzrost nielegalnych przekroczeń na granicy słowacko-polskiej wymusił konieczność tymczasowego przywrócenia kontroli w tak bezprecedensowych okolicznościach. Stanowisko Polski stało się bardzo podobne do stanowiska państw, które szczyt kryzysu migracyjnego dotknął wcześniej. Utrzymująca się presja migracyjna w Unii Europejskiej dotyka, zarówno państwa UE posiadające granice zewnętrzne, jak i te w sercu Unii, a tymczasowe przywrócenie kontroli granicznych to dowód na to, że dotychczasowe unijne mechanizmy dotyczące migracji nie okazały się w pełni wydolne, ani skuteczne. Wobec tego należy podjąć działania, które pozwolą odzyskać kontrolę nad polityką graniczną i znaleźć równowagę pomiędzy swobodami unijnymi a bezpieczeństwem „obszaru bez granic”.

Przy tym należy zaznaczyć, że Polska nabywa cech państwa migracyjnego, czy ściślej stanowiącego kluczowe państwo tranzytowe na szlaku migracyjnym granicy wschodniej. Jednakże, w przeciwieństwie do Niemiec czy innych państw Europy Zachodniej, Polska nigdy nie naruszyła przepisów KGS wykorzystując jedynie dopuszczalne warunki tymczasowego przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych. Aktualne przedłużenie kontroli na granicach z Niemcami i Litwą, chociaż najdłuższe w historii Polaki w strefie Schengen, jednak nawet w połowie nie stanowi dopuszczalnego przywrócenia kontroli na „obszarze bez granic”. Aczkolwiek jest kolejnym wskaźnikiem, że niekorzystająca dotychczas z migracyjnych kontroli granicznych Polska, kolejny raz używa narzędzia powszechnie stosowanego w państwach migracyjnych.

W praktyce oznacza to, że przekraczanie granicy w celu wjazdu do Polski od strony Niemiec i Litwy dopuszczalne jest tylko przez wyznaczone przejścia graniczne, a niedostosowanie się do tego obowiązku może skutkować sankcjami z Kodeksu Wykroczeń. Wszystkie osoby (bez względu na wiek) podczas przekraczania granicy powinny legitymować się uprawniającymi do tego celu dokumentami potwierdzającymi ich tożsamość i obywatelstwo. Należy pamiętać, że używanie cyfrowych wersji dokumentów, takich jak mDowód, nie uprawnia do przekraczania granicy. Dla osób przekraczających granice w celach turystycznych nie jest to zbyt duże obciążenie, bo mogą w ogóle nie natknąć się na straż graniczną. Jednak zwłaszcza dla pracowników transgranicznych, kierowców zawodowych czy studentów transgranicznych tak długo trwające kontrole mogą być uciążliwe, szczególnie gdy powodują korki przed przejściami granicznymi, których przy normalnym funkcjonowaniu strefy Schengen nie ma na granicach.  

Aktualnie Polska posiada coraz więcej cech państwa o charakterze migracyjnym. Za pierwszy etap tego procesu należy uznać instrumentalizację migrantów na granicy z Białorusią od 2021 r.  oraz inne próby destabilizacji UE. Drugim etapem nabywania przez Polskę cech państwa migracyjnego było położenie na nowym szlaku bałkańskim i w konsekwencji pierwsze migracyjne przywrócenie kontroli granicznej w 2023 r.. Trzecim etapem jest wielowymiarowa reakcja na nasilające się działania hybrydowe reżimu rosyjskiego i białoruskiego, które powodują napięcia o charakterze politycznym między Polską a Niemcami, a wobec których w 2015 i 2026 r. polski rząd nie tylko przedłuża tymczasowe przywrócenie kontroli, ale również ograniczenie prawa do azylu. Natomiast prezydent Karol Nawrocki przedłuża wsparcie wojska dla Straży Granicznej na granicach Polski z Niemcami i Litwą. Świadczy to o ciągle rosnącym znaczeniu polskiej granicy zewnętrznej dla bezpieczeństwa całego „obszaru bez granic” oraz wymaga skutecznych reakcji na aktualne i przyszłe zagrożenia na granicach zewnętrznych UE.