35 lat współpracy wyszehradzkiej 1991-2026

   15 lutego 1991 roku w gotyckiej sali zamku w Wyszehradzie (Węgry) odbyło się spotkanie prezydentów Polski i Czechosłowacji: Lecha Wałęsy, Vaclava Havla oraz premiera Węgier Józsefa Antalla, którzy dali asumpt do zawiązania Trójkąta Wyszehradzkiego. Podpisano też „Deklarację o współpracy Rzeczypospolitej Polskiej, Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej i Republiki Węgierskiej w dążeniu do integracji europejskiej”. Miejsce nie było przypadkowe, ponieważ nawiązano w ten sposób do historycznego wydarzenia, kiedy w 1335 roku odbył się zjazd królów Polski, Czech i Węgier. W Deklaracji podkreślono rolę współpracy w kontekście zmian zachodzących w Europie, a zwłaszcza w odniesieniu do kształtowania się nowego systemu bezpieczeństwa i współpracy gospodarczej. Deklaracja oznaczała oficjalne zainaugurowanie współpracy wyszehradzkiej. Trójkąt Wyszehradzki istniał przede wszystkim jako luźna struktura okresowych konsultacji państw ją tworzących. Nie tworzono żadnych instytucjonalnych struktur, ponieważ Czechosłowacja obawiała się, że może to zahamować proces integracji europejskiej. Obok dialogu politycznego, ważnym elementem stała się współpraca gospodarcza. Po rozpadzie Czechosłowacji w 1993 roku, Trójkąt Wyszehradzki stał się oficjalnie Grupą Wyszehradzką, potocznie nazywaną V4.

   Trójkąt Wyszehradzki, potem jako Grupa Wyszehradzka, nie zmierzał do zawiązania sojuszu wojskowego, natomiast angażował się w sprawy europejskie z wykorzystaniem metod pokojowego rozwiązywania sporów. Grupa Wyszehradzka nigdy nie rozszerzyła swojego składu członkowskiego. Mimo, iż wiele innych państw wyrażało głębokie zainteresowanie przystąpieniem do formatu. Zaproponowano jedynie formę ścisłej współpracy w ramach formuły „Wyszehrad+”, która umożliwiałaby państwom spoza Grupy aktywny udział w spotkaniach wyszehradzkich.

   Grupa Wyszehradzka jest regionalnym formatem współpracy, której wielu ekspertów prognozowało kres funkcjonowania. Pomimo tego wciąż istnieje i prowadzi działalność zarówno na płaszczyźnie regionalnej, jak i unijnej. Powstanie Grupy Wyszehradzkiej jest niezwykle intrygującym przykładem integracji europejskiej. Państwa Grupy Wyszehradzkiej uzyskały członkostwo w NATO i Unii Europejskiej (UE), które stanowią gwarant bezpieczeństwa na arenie międzynarodowej. Ponadto Grupa Wyszehradzka jest przykładem odcięcia się od wpływów sowieckich i likwidacji wszelkich istniejących przed 1989 rokiem przejawów systemu totalitarnego. Współpraca polityczna V4 i UE to doskonałe forum do wymiany doświadczeń, a także podejmowania kluczowych dyskusji w kwestii kreowania polityki na linii V4 – UE. Grupa Wyszehradzka walczy o wzmocnienie tożsamości Europy Środkowej w ramach UE. Dość istotnym elementem współpracy państw V4 jest jej parlamentarna płaszczyzna kooperacji.

   Jedyną instytucją działającą w ramach V4 jest Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki, który powstał 9 czerwca 2000 roku. Celem Funduszu jest promocja rozwoju współpracy pomiędzy partnerami, wzmacnianie relacji członków, a także reprezentowanie V4 na zewnątrz w kontaktach politycznych z innymi państwami. Fundusz wspiera za pośrednictwem swoich środków promocję w następujących dziedzinach: naukowej, turystyki, edukacji i współpracy transgranicznej.

   Bezdyskusyjnymi sukcesami Grupy Wyszehradzkiej było osiągnięcie priorytetowych celów, czyli akcesja do NATO i UE. Kolejnym sukcesem było ich wspólne wejście do strefy Schengen, co nastąpiło zgodnie z planem w 2007 oraz w przypadku lotniczych i morskich przejść granicznych w 2008 roku. Warto wspomnieć też o powołaniu Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu w 1992 roku. Jego głównym celem było stworzenie strefy wolnego handlu w obrębie czterech państw członkowskich, który był istotnym sprawdzianem możliwości prowadzenia współpracy gospodarczej, a tym samym przygotowania się do warunków, jakie obowiązują w strukturach UE. Po stronie korzyści płynących ze współpracy należy również wskazać na powołanie Wyszehradzkiej Grupy Bojowej UE w ramach Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony Unii Europejskiej, postrzeganej jako element umacniania europejskich zdolności obronnych. Po 2004 roku, kiedy państwa osiągnęły drugi z założonych celów Grupa Wyszehradzka wytyczała nowe cele współpracy, zaangażowała się w aktualne problemy europejskie i uczestniczyła w dialogu na forum unijnym.

  Grupa Wyszehradzka istnieje już ponad trzy dekady. To, co łączy te państwa, to wspólna historia i doświadczenia, umiłowanie wolności oraz wartości chrześcijańskie. Jeśli państwa Grupy Wyszehradzkiej będą zacieśniały współpracę polityczno-gospodarczą, bazując na fundamentalnych wartościach, którymi się szczycą, to zwiększą swoją pozycję i znaczenie w UE. Istotne jest też utrzymanie bezpieczeństwa regionu, w tym bezpieczeństwa energetycznego. Po trzech dekadach współpracy państw Grupy Wyszehradzkiej można stwierdzić, iż są one gotowe do podejmowania odważnych decyzji w dziedzinie budowania i umacniania bezpieczeństwa na arenie tak europejskiej, jak i na linii Europa – NATO. Reagują na obecne problemy i starają się angażować na forum UE. Po okresie wyraźnego wyhamowania wspólnych inicjatyw, V4 nabrało wyraźnej dynamiki. Stworzenie wspólnej Grupy Bojowej w ramach struktur UE umocniło wzajemne relacje w dziedzinie kształtowania bezpieczeństwa, rozwoju polityki obronnej oraz potwierdziło sens dalszego współdziałania w Europie Środkowej.

   Państwa Grupy Wyszehradzkiej stawiają czoła wojnie hybrydowej prowadzonej przez Rosję z pomocą białoruskiego reżimu Aleksandra Łukaszenki. W przeszłości państwa Europy Środkowej i Wschodniej stanowiły przedmurze Europy i broniły granic zachodniej cywilizacji. Współcześnie mierzą się z wyzwaniami i zagrożeniami dotyczącymi bezpieczeństwa i osłaniają granice zarówno UE, jak i wschodniej flanki NATO. Jednak, żeby ta ochrona i obrona były skuteczne, potrzebna jest współpraca i jednomyślność w fundamentalnych kwestiach. Koniecznym wydaje się pogłębianie współpracy wyszehradzkiej także poprzez różnego rodzaju inne formaty, np. Inicjatywę Trójmorza, których wsparcie może ułatwić realizację interesów państw Europy Środkowej, czyli m. in. rozbudowę infrastruktury w cyberprzestrzeni, w energetyce czy w komunikacji kolejowej, drogowej, etc.

   Wizja zerwania z zależnością od ZSRR była optymistyczna i przyniosła wiele nadziei dla państw Europy Środkowej. Cztery z nich, czyli Czechy, Słowacja, Polska i Węgry stały się ważnym obszarem rozwoju regionalnego w wielu sferach, od politycznej, przez gospodarczą, po społeczną. Wydarzenia te wywarły ogromny wpływ na losy wielu milionów obywateli, a także określiły dynamikę przemian systemowych, społecznych i gospodarczych. W obliczu takiej diagnozy sytuacji i wyzwań państwa Grupy Wyszehradzkiej muszą odpowiedzieć na szereg pytań dotyczących przyszłości we wspólnym formacie V4. Grupa Wyszehradzka jako całość musi odpowiedzieć na pytanie, jakie są jej perspektywy wspólnych inicjatyw i jaka jest wola kontynuowania współpracy.