Repozytorium Instytucjonalne KUL. Słownik pojęć
|
|
|
A C D H K L M O P R U W Z
Academic SEO (ASEO, ang. academic search engine optimization) - optymalizacja publikacji naukowych pod kątem wyszukiwarek naukowych.
APC (Article Processing Charge) - to opłata pobierana przez niektóre czasopisma naukowe za opublikowanie artykułu w modelu otwartego dostępu (open access).
Author Accepted Manuscript (AAM) - to ostateczna, stworzona przez autora wersja publikacji, która obejmuje wszelkie zmiany dokonane po recenzji i została zaakceptowana do publikacji przez czasopismo (przed składem wydawcy, bez specyficznego dla danego czasopisma formatowania). Inne nazwy: postprint, zaakceptowany manuskrypt autora.
Autoarchiwizacja (ang. self-archiving) - umieszczanie (deponowanie) przez autora dokumentów cyfrowych wraz z ich opisaniem za pomocą metadanych w repozytorium open access.
Autorskie prawa majątkowe - to podstawowe uprawnienie, obok praw osobistych, przysługujące autorowi z tytułu stworzenia utworu. Prawa te są zbywalne w każdy dozwolony przez prawo sposób (m.in. sprzedaż, darowiznę) oraz podlegają dziedziczeniu, zarówno w drodze testamentu, jak i dziedziczenia ustawowego. Na treść autorskich praw majątkowych, opisanych w Art. 17 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, składa się wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.
Autorskie prawa osobiste - zespół praw, jakie przysługują twórcy względem utworu. Chronią „intelektualny” związek twórcy z utworem.
Czasopismo otwarte - recenzowane czasopismo naukowe, które dzięki alternatywnym modelom finansowania może udostępniać znaczną część swoich tekstów lub pełną zawartość wszystkim zainteresowanym bezpłatnie. Opublikowane w nim artykuły można czytać, pobierać, kopiować, drukować oraz rozpowszechniać w celach niekomercyjnych. Autorzy zachowują najczęściej autorskie prawa majątkowe do swoich tekstów.
Dane osobowe - są przetwarzane przez okres niezbędny do realizacji zadań repozytorium z uwzględnieniem okresów przechowywania określonych w przepisach odrębnych. Celem przetwarzania danych osobowych użytkowników jest korzystanie z zasobów Repozytorium, natomiast deponentów - upowszechnianie dorobku naukowego. Administratorem danych przetwarzanych w związku z prowadzeniem Repozytorium jest Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.
Deponent - osoba umieszczająca (deponująca) materiały cyfrowe w repozytorium (pracownik, doktorant, student) zgodnie z zasadami zawartymi w regulaminie danego repozytorium.
DOI (ang. digital object identifier) - przypisany na stałe identyfikator poszczególnych obiektów cyfrowych.
Domena publiczna - wszelka treść, do której wygasły prawa autorskie lub która prawami autorskimi nie była objęta (w Polsce po 70 latach od śmierci ostatniego z autorów lub od chwili upublicznienia utworu wygasają autorskie prawa majątkowe). Z treści należących do domeny publicznej można swobodnie korzystać bez zgody autora.
Dozwolony użytek edukacyjny - legalne, bezpłatne korzystanie z rozpowszechnionych, chronionych prawem autorskim utworów, przez instytucje oświatowe i naukowe (kopiowanie, wyświetlanie, udostępnianie) w celach dydaktycznych i naukowych. Zgodnie z art. 27 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Dozwolony użytek osobisty - korzystanie z pojedynczych egzemplarzy rozpowszechnionych utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Zgodnie z art. 23 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
DSpace - bezpłatne oprogramowanie przeznaczone do zakładania i zarządzania repozytorium open access www.dspace.org.
Dublin Core - używany do opisu zasobów cyfrowych wymienny standard metadanych posiadający 15 najczęściej stosowanych przy opisie elementów (np. dc.title - tytuł, dc.subject - temat, dc.publisher - wydawca itd.) www.dublincore.org.
Dzieło osierocone - chronione prawem autorskim dzieła twórcze nieznanego autora (książki, filmy itp.), miejsce pobytu twórcy także nie jest znane.
Handle - to unikalny, trwały identyfikator cyfrowego obiektu (np. dokumentu, pliku), niezależny od jego fizycznej lokalizacji w sieci. Jest to identyfikator (PID) nadawany automatycznie wszystkim publikacjom w Repozytorium Instytucjonalnym KUL.
Licencja - oświadczenie woli stron zawarte w formie umowy cywilnoprawnej określającej zasady i warunki korzystania z utworu z zakresu prawa autorskiego (umowa na korzystanie z utworu).
Licencja wyłączna - wyłączne prawo licencjobiorcy do korzystania z utworu na określonych w umowie polach eksploatacji, czyli w określony sposób. Licencjodawca nie ma prawa udzielić licencji na korzystanie z utworu w ten sam sposób innym osobom. Licencja musi być udzielona w formie pisemnej.
Licencjobiorca - osoba nabywająca prawo do korzystania z utworu na określonych w umowie polach eksploatacji, czyli w określony sposób.
Licencjodawca - osoba zezwalająca na korzystanie z praw do utworu na określonych w umowie polach eksploatacji, czyli w określony sposób (twórca lub jego następca prawny, osoby uprawnione autorsko, np. wydawca).
Metadane - ustruktyruzowany opis publikacji, obiektu lub danych badawczych, zawierają kluczowe informacje na ich temat (np. takich jak tytuł, autor, streszczenie czy słowa kluczowe).
OCR (ang. optical character recognition) - optyczne rozpoznawanie znaków. Zestaw technik lub oprogramowanie służące do rozpoznawania znaków i całych tekstów w pliku graficznym o postaci rastrowej.
Open policy finder baza, w której można spawdzić politykę wydawniczą wybranych wydawców.
Otwarte dane badawcze (Open Research Data) - to zarchiwizowane zbiory informacji, które powstały jako rezultat pracy naukowej i zostały udostępnione do bezpłatnego, powtórnego użycia, bez barier prawnych i technicznych. Poprawiają one przejrzystość procesu badawczego, umożliwiając weryfikację rzetelności naukowej realizowanych projektów oraz uwiarygadniając wyniki prezentowane w publikacjach naukowych. Można je ponownie wykorzystywać, modyfikować, redystrybuować i udostępniać z poszanowaniem prawa. Przy czym można je wykorzystać do celów innych niż te, dla których zostały zgromadzone, a ich twórca nie ponosi odpowiedzialności za cel ich powtórnego wykorzystania.
Otwarte zasoby edukacyjne (ang. open educational resources) - materiały, które są publicznie dostępne w Internecie (bez kontroli dostępu), opublikowane wraz z prawem do dalszego wykorzystania (w tym celu zalecane jest stosowanie tzw. wolnych licencji) i najczęściej rozwijane w otwarty sposób. Zasoby mogą mieć formę podręczników, kursów online, syllabusów, testów, multimediów, oprogramowania i innych narzędzi, które można wykorzystać w procesie nauczania i uczenia się.
Otwarty dostęp (ang. open access - OA) - to dostęp do pełnych treści recenzowanych publikacji naukowych i wyników badań w Internecie bez barier prawnych i technicznych, w celu umożliwienia bezpłatnego ich wykorzystania przez czytelnika. Zasady ponownego wykorzystania określa autor udzielając stosownej licencji. Najczęściej stosowanymi w tym celu licencjami są Creative Commons. Libre Open Access (wolny dostęp) zapewniają licencje CC-BY i CC-BY-SA to darmowy dostęp do treści wraz z prawami do ich ponownego wykorzystania (można tworzyć i rozpowszechniać utwory zależne). Gratis Open Access (dostęp darmowy) pozwala prace czytać, cytować, ewentualnie udostępniać zgodnie z przepisami o dozwolonym użytku lub zakresem praw udzielonych w licencji CC. Główne kierunki Open Access to otwarte repozytoria (zielona droga otwartego dostępu) oraz recenzowane czasopisma open access (złota droga otwartego dostępu gdzie zazwyczaj koszty publikacji w otwartym dostępie, tzw. APC, pokrywa autor lub diamentowa droga otwartego dostępu gdy wszelkie koszty pokrywa wydawca).
Otwarty mandat - nałożony na autorów publikacji naukowych prawny obowiązek umieszczania prac naukowych w otwartym dostępie. Przeważnie jest to wydany przez uprawniony organ danej uczelni akt prawny zarządzający deponowanie dokumentów naukowych w repozytorium otwartym.
Pole eksploatacji - sposób korzystania z utworu; na przykład w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu - wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono - wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy, a w zakresie rozpowszechniania utworu - jego publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym (Internet).
Postprint - artykuł naukowy po recenzji i korektach (ostateczna wersja tekstu przed składem wydawcy, bez specyficznego dla danego czasopisma formatowania). Inne nazwy: AAM, zaakceptowany manuskrypt autora.
Prawa pokrewne - prawa do artystycznych wykonań, prawa do fonogramów i wideogramów, prawa do nadań programów, prawa do pierwszych wydań oraz do wydań naukowych i krytycznych. Prawa pokrewne chronią głównie interesy podmiotów, dzięki którym utwory są rozpowszechniane, np. wykonawców utworów, producentów fonogramów.
Prawo cytatu - stanowi ograniczenie wyłącznego prawa autorskiego. Cytować można fragmenty utworów bądź całe utwory o ile są one drobnych rozmiarów. Cytaty wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość, czyli tylko wówczas jeśli samemu tworzy się utwór wolno zacytować cudze dzieło lub jego fragment. Cytować wolno tylko w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości - zatem cytujemy tylko dla zobrazowania własnego przekazu. Wielkość przytoczonego fragmentu cudzego utworu także musi być adekwatna do tego celu. Cytatów nie można modyfikować. Korzystając z cytatu należy zawsze podać autora i źródło, z którego on pochodzi. Niezachowanie któregokolwiek z warunków prawa cytatu prowadzi do naruszenia prawa autorskiego.
Preprint - artykuł przed recenzją naukową (wstępna wersja pracy), nieopublikowany. W przypadku jego upublicznienia o prawach autorskich decyduje autor.
Przeniesienie praw autorskich - oświadczenie woli stron zawarte w formie umowy cywilnoprawnej określającej zasady i warunki przeniesienia praw autorskich do utworu (umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych).
Repozytorium dziedzinowe (ang. subject repository) - wyspecjalizowane serwisy gromadzące, przechowujące i udostępniające dane badawcze oraz publikacje z konkretnych dziedzin nauki (np. nauki społeczne, przyrodnicze), niezależnie od instytucji, z której pochodzą autorzy. Przykładm repozytorium dziedzinowego jest Theo-logos.
Repozytorium instytucjonalne (ang. institutional repository) - to cyfrowa baza gromadząca i rozpowszechniająca dorobek intelektualny konkretnej społeczności naukowej (uczelni, instytutu badawczego). Służy do zwiększenie widoczności oraz długoterminowej archiwizacji dorobku naukowego danej instytucji.
Repozytorium danych badawczych (ang. data repository) - platforma, która gromadzi dane badawcze, czyli każdy rodzaj materiałów zebranych w toku badań naukowych, służących do oceny i weryfikacji ich wyników, a także udostępnia je do bezpłatnego, powtórnego użycia, bez barier prawnych i technicznych. Można je ponownie wykorzystywać, modyfikować, redystrybuować i udostępniać z poszanowaniem prawa. Otwarte dane badawcze pozwalają redukować koszty (fundusze nie są przeznaczane na te same badania ponownie) oraz oszczędzają czas, ponieważ raz przeprowadzone badania służą całej społeczności.
Rozpowszechnianie utworu - publiczne udostępnienie utworu, na które wyraził zgodę twórca.
Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych (przeniesienie praw autorskich) - oświadczenie woli stron zawarte w formie umowy cywilnoprawnej określającej zasady i warunki przeniesienia praw autorskich do utworu.
URI (ang. uniform resource identifier) - ujednolicony identyfikator służący do identyfikacji zasobów w Internecie.
Utrwalenie - jest to sposób wykorzystania utworu i stanowi jedno z pól eksploatacji. Polega na sporządzeniu egzemplarza utworu określoną techniką (np. drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego, techniką cyfrową). Zazwyczaj służy zwielokrotnieniu utworu i wprowadzeniu go do obrotu. Do utrwalenia utworu potrzebna jest zgoda jego autorów. Twórcom przysługuje z tego tytułu stosowne wynagrodzenie.
Utwór - „Każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia” (Art. 1. 1. Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Utwór inspirowany - nie jest opracowaniem cudzego utworu, jest samodzielnym utworem stworzonym w wyniku pobudki dostarczonej przez inny utwór. Niezależnie od tego, czy prawa do utworu inspirującego wygasły, autor utworu inspirowanego ma do niego pełnię praw i może z niego korzystać bez zgody twórcy utworu inspirującego.
Utwór połączony - autorzy mogą wspólnie rozpowszechniać swoje utwory, łączyć je do rozpowszechnienia. Na przykład tekst z muzyką. Wtedy zawierają między sobą umowę i wspólnie decydują o zasadach eksploatacji całości.
Utwór pracowniczy - utwór stworzony w wyniku wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy, pracodawca nabywa do niego autorskie prawa majątkowe z chwilą przyjęcia utworu, o ile umowa o pracę nie stanowi inaczej.
Utwór zależny - nowy, twórczy utwór powstały poprzez modyfikację, adaptację lub tłumaczenie istniejącego dzieła pierwotnego. Jego stworzenie nie wymaga zgody autora oryginału, ale rozporządzanie i korzystanie z niego (np. publikacja, sprzedaż) wymaga zezwolenia twórcy utworu pierwotnego. Typowe przykłady to tłumaczenia, scenariusze filmowe czy aranżacje muzyczne.
Utwór zbiorowy - utwór, na który składają się wybrane przez wydawcę (producenta) nie mniej niż dwa utwory pochodzące od różnych twórców oraz nietwórcze wkłady, połączone na zasadzie twórczego układu przez redaktora albo inną osobę wskazaną przez wydawcę (producenta). Takimi dziełami są na przykład encyklopedie, słowniki, księgi pamiątkowe, kalendarze itp.
Uznanie autorstwa - obowiązek oznaczenia utworu imieniem i nazwiskiem lub pseudonimem twórcy dzieła, chyba że autor zgodził się na anonimową publikację dzieła.
Użycie niekomercyjne - warunek udzielenia licencji Creative Commons (CC), który zakłada, że z utworu nie można czerpać korzyści majątkowych.
Wersja wydawnicza publikacji (Version of Record - VoR) - to wersja manuskryptu opublikowana w czasopiśmie z zestawem czcionek i grafiką odpowiadającą systemowi identyfikacji wizualnej czasopisma.
Wolne licencje - narzędzia prawne zapewniające użytkownikom całkowite, nieograniczone prawo do swobodnego korzystania z utworu przy zachowaniu podstawowych praw twórcy (np. Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa (CC BY) lub Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach (CC BY-SA).
Współautorstwo - związane jest ze wspólnym stworzeniem utworu, przez kilku twórców. (W tym przypadku nie powstaje jednak wspólność autorskich praw osobistych). Typowym przykładem dzieła współautorskiego jest utwór audiowizualny. Twórcze elementy, które pochodzą od poszczególnych twórców, nazywamy wkładami twórczymi. Twórca może samodzielnie rozporządzać swoim wkładem twórczym, do wykonywania praw do całego utworu potrzebna jest zgoda wszystkich.
Wydawca - osoba albo instytucja, która przekazuje środki finansowe na przygotowanie, opracowanie i opublikowanie nośnika utworu i ponosi odpowiedzialność za to wydanie.
Zielona droga - sposób udostępniania prac naukowych w otwartych repozytoriach. Metoda publikowania wybierana częściej przez autorów, bowiem jedynym warunkiem na archiwizację pracy w repozytorium jest uzyskanie zgody wydawcy.
Złota droga - sposób udostępniania prac naukowych w recenzowanych czasopismach wydawanych zgodnie z wymaganiami otwartego dostępu. Poziomy otwartości czasopism mogą być różne, publikujące tylko w otwartym dostępie, otwierające publikacje z opóźnieniem (okres embargo), czy pobierające opłaty za publikację.
|
WSPÓŁPRACA
