|
Otwarty dostęp – Open Access
Model Open Access to powszechny i bezpłatny dostęp do publikacji naukowych i danych badawczych w postaci cyfrowej w dowolnie wybranym czasie i miejscu, bez ograniczeń technicznych. Szczególnie dotyczy to publikacji naukowych i wyników badań finansowanych ze środków publicznych w celu umożliwienia ich bezpłatnego wykorzystania przez innych naukowców, studentów czy każdego zainteresowanego. Czytanie, pobieranie, kopiowanie, rozpowszechnianie, drukowanie, przeszukiwanie opublikowanych tekstów i publikowanie do nich odnośników bądź wykorzystywanie ich w innym celu zgodnym z prawem nie wymaga zgody wydawcy lub autora.
W modelu Open Access autorzy zachowują pełnię praw do swoich artykułów, udzielając czytelnikom zgody na wykorzystanie publikacji w zakresie określonym wybraną licencją lub zgodnie z przepisami prawa autorskiego o dozwolonym użytku.
Najważniejsze korzyści:
• przyspieszenie postępu naukowego poprzez lepszy dostęp do publikacji i danych badawczych,
• kontrola jakości badań, przeciwdziałanie plagiatom,
• zwiększenie współpracy między naukowcami,
• efektywniejsze wykorzystanie publicznie finansowanych badań,
• promocja nauki w społeczeństwie
Open Access jest składową otwartej nauki (Open Science), która jest pojęciem szerszym i obejmuje dodatkowo:
• Otwarta infrastruktura badawcza: platformy publikacyjne, repozytoria danych, europejskie systemy wymiany danych, np. European Open Science Cloud.
• Transparentność procesu badawczego: otwarte metody i protokoły, otwarte oprogramowanie badawcze.
• Współpraca i nauka obywatelska: międzynarodowa współpraca badawcza, udział społeczeństwa w projektach (citizen science).
Rodzaje otwartego dostępu
Otwarty dostęp gratis - darmowy i otwarty dostęp do publikacji umożliwiający korzystanie z nich zgodnie z właściwymi przepisami o dozwolonym użytku.
Otwarty dostęp libre - wolny i otwarty dostęp do publikacji wraz z określeniem zakresu korzystania z niej bez konieczności uzyskania zgody autora. Zakres udzielonych zgód określa wybrana przez autora licencja.
Rekomendacje
Uwzględniając korzyści, jakie płyną z szerokiej współpracy i wymiany informacji, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II wprowadził Politykę otwartego dostępu do publikacji naukowych i danych badawczych pracowników, doktorantów i studentów KUL (Zarządzenie Rektora KUL z dnia 30 października 2025 roku).
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyjęło w dn. 23 października 2015 r. politykę otwartego dostępu zawartą w dokumencie pt. Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce. Dokument ma charakter zaleceń dotyczących wprowadzania otwartego dostępu przez podmioty finansujące badania (NCN, NCBR, MNiSW), jednostki naukowe, uczelnie oraz wydawców, w tym wydawców czasopism naukowych.
16 lipca 2025 roku Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego zatwierdził dokument pn. Polityka otwartego dostępu do danych badawczych finansowanych ze środków publicznych.
Plan S to międzynarodowa inicjatywa mająca na celu zapewnienie otwartego dostępu do wyników badań naukowych finansowanych ze środków publicznych. Została ogłoszona w 2018 roku przez konsorcjum cOAlition S, które reprezentuje kilkadziesiąt instytucji finansujących badania naukowe, w tym Europejską Radę Badań Naukowych (ERC) i Komisję Europejską. Głównym celem Planu S jest umożliwienie każdemu swobodnego dostępu do publikacji naukowych, co ma przyspieszyć rozwój nauki i wpłynąć na bardziej skuteczne rozwiązywanie globalnych problemów. Ma również na celu zwiększenie transparentności w procesie oceny i publikowania prac naukowych.
Otwarty mandat - prawny obowiązek umieszczania prac naukowych w otwartym dostępie nałożony na autorów publikacji naukowych przez uczelnie lub instytucje finansujące badania.
Publikacje w Open Access
Otwarty dostęp w praktyce jest realizowany zwykle za pośrednictwem tzw. drogi zielonej (udostępnianie artykułów w bezpłatnych repozytoriach) lub tzw. drogi złotej (publikowanie artykułów w otwartych czasopismach, co zwykle wiąże się z koniecznością pokrycia przez autora kosztów redakcyjnych). Najkorzystniejszym zarówno dla autora, jak i czytelnika, rozwiązaniem jest tzw. droga diamentowa, gdzie wszelkie koszty wydawnicze ponosi instytucja lub towarzystwo naukowe.
Platforma Czasopism KUL (CzasKUL)
Platforma otwartych czasopism naukowych wydawanych w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II. CzasKUL funkcjonuje w modelu Open Journal System, który pozwala na prowadzenie całego procesu wydawniczego – od zgłoszenia artykułu po jego publikację w sieci. Platforma pozwala na darmowe korzystanie z opublikowanych numerów czasopism, zarówno archiwalnych, jak i bieżących. Wyniki badań udostępniane są na zasadach open access, z wykorzystaniem licencji Creative Commons.
Monografie Naukowe KUL
Otwarte monografie to publikacje naukowe udostępniane w modelu Open Access, zapewniające wolny, bezpłatny i nieograniczony dostęp do pełnotekstowych książek naukowych. W 2026 roku Wydawnictwo KUL uruchomiło platformę publikacyjną: Monografie Naukowe KUL.
Repozytorium Instytucjonalne KUL (ReKUL)
Otwarta, pełnotekstowa baza danych zawierająca publikacje pracowników i doktorantów KUL oraz prace wydane w KUL. Gromadzi, udostępnia i archiwizuje publikacje oraz materiały niepublikowane w postaci artykułów naukowych, książek, materiałów dydaktycznych, danych badawczych, rozpraw doktorskich itp. Jest również miejscem archiwizacji czasopism wydawanych przez KUL.
Laboratorium Humanistycznych Danych Badawczych
Do zadań Laboratorium należy rozwijanie infrastruktury cyfrowej do gromadzenia danych badawczych; współpraca w zakresie tworzenia i wymiany danych badawczych z polskimi i zagranicznymi jednostkami i konsorcjami (np. DARIAH-PL, DARIAH-EU); udział w roli partnera technologicznego w projektach badawczych finansowanych zewnętrznie.
Teologiczne Repozytorium Cyfrowe (TheoLogos)
Gromadzi i udostępnia w otwartym dostępie powstałe w Polsce publikacje z dziedziny nauk teologicznych, a także dyscyplin: nauki o kulturze i religii oraz prawo kanoniczne. Baza jest interkonfesyjna, skupiając publikacje różnych denominacji chrześcijańskich (katolickie, prawosławne i protestanckie), a także interreligijna, indeksując publikacje religioznawcze i religiologiczne dotyczące innych religii. Wykonawcą i właścicielem bazy jest Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Inicjatorami jej powstania są Komitet Nauk Teologicznych PAN, Kolegium Dziekanów Wydziałów Teologicznych w Polsce, Rada Naukowa przy Konferencji Episkopatu Polski, KUL, Akademia Katolicka w Warszawie oraz Federacja Bibliotek Kościelnych „Fides”.
Open Access – ogólne
Open Access w sieci – portale
Główne deklaracje i przesłania Open Access
- Budapest Open Access Initiative, February 14, 2002 - http://www.budapestopenaccessinitiative.org/
- Bethesda Statement on Open Access Publishing, June 20, 2003 - http://legacy.earlham.edu/~peters/fos/bethesda.htm [wersja polska: http://www.ebib.pl/2006/73/suber.php]
- Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities, October 22, 2003 - https://openaccess.mpg.de/Berlin-Declaration [wersja polska: http://www.ebib.pl/2005/63/deklaracja.php]
- IFLA Statement on Open Access to Scholarly Literature and Research Documentation, February 24, 2004 - https://www.ifla.org/ [wersja polska: http://www.ebib.pl/2005/63/ifla.php]
- Ten years on from the Budapest Open Access Initiative: setting the default to open, Budapeszt, wrzesień 2012 - http://www.budapestopenaccessinitiative.org/boai-10-recommendations
[wersja polska: http://www.budapestopenaccessinitiative.org/boai-10-translations/polish]
- Stanowisko Prezydium KRASP i Prezydium PAN w sprawie zasad otwartego dostępu do treści publikacji naukowych i edukacyjnych, Olsztyn, lipiec 2013 - http://www.ebib.pl/?p=1196
- Petition for Guaranteed Public Access to Publicly-Funded Research Results - http://www.ec-petition.eu/
Wyszukiwarki Open Access
Portale
Czasopisma w otwartym dostępie w bazach
Czasopisma w Open Access
|
