W obecnym 2022 roku przypada 50. rocznica podjęcia przez Towarzystwo Naukowe KUL inicjatywy ustanowienia nagrody imienia ks. Idziego Radziszewskiego. Towarzystwo Naukowe KUL powstało w 1934 r. z inicjatywy Senatu Akademickiego i rektora ks. Antoniego Szymańskiego. Jego powołanie do istnienia wynikało z naglącej potrzeby stworzenia instytucji mającej wesprzeć rozwój uczelni i ułatwić jej pracownikom naukowym publikację i upowszechnienie ich dorobku naukowego. Od początku Towarzystwo było pomyślane jako instytucja odrębna od uniwersytetu, ale komplementarna, wspomagana przez uczelnię, prowadząca działalność wydawniczą oraz konferencyjną.

Wojewoda lubelski, Józef Rożniecki zarejestrował Towarzystwo Naukowe KUL dnia 18 maja 1934 r. Od tego czasu Towarzystwo funkcjonuje nieprzerwanie, z wyjątkiem okresu okupacji niemieckiej.

Pierwszym prezesem Towarzystwa został rektor, ks. Antoni Szymański, sekretarzem generalnym – profesor Mieczysław Popławski, a członkami zarządu profesorowie Leon Białkowski i Witold Krzyżanowski. W pierwszym okresie działalności – do 1939 r. wydano 100 publikacji książkowych.  Jednak największy rozwój Towarzystwa przypada na okres powojenny i trzeba stwierdzić, że paradoksalnie rozwój ten wymusiła sytuacja polityczna Polski. Pierwsze powojenne walne zebranie Towarzystwa odbyło się 21 listopada 1944 r., było więc niemal równoległe do reaktywacji działalności uniwersytetu. Ze względu na trudności w publikacji prac uczonych z KUL-u w czasopismach wydawanych w innych ośrodkach, już w 1948 r. zaczęto wydawać pierwsze tomy czasopisma Towarzystwa Naukowego KUL – „Roczniki”. Po tzw. „odwilży” w 1956 r. nastąpił bardziej znaczący rozwój Towarzystwa Naukowego zarówno w zakresie publikacji monografii, jak i innej działalności naukowej. Duże znaczenie dla dalszego rozwoju Towarzystwa miało powierzenie mu wydawania Encyklopedii Katolickiej, której pierwszy tom ukazał się w 1973 r.

Jednym z ważnych przejawów działalności naukowej Towarzystwa jest przyznawanie corocznie Nagrody im. Ks. Idziego Radziszewskiego za twórczość naukową w duchu humanizmu chrześcijańskiego. Za inicjatora tej nagrody należy uznać ówczesnego prorektora KUL, prof. Stefana Sawickiego, który na początku 1972 r. wysunął propozycję, ażeby Zarząd Towarzystwa Naukowego corocznie przyznawał nagrodę za dokonania naukowe obywatelowi polskiemu, niekoniecznie związanemu z KUL-em. Profesor Sawicki proponował, aby na ten cel ogłosić zbiórkę, która miała dać 500 000 ówczesnych złotych. Zostałaby ona wpłacona do PKO na 5%, a nagrodę wypłacano by z odsetek rocznie wynoszących 25 000 zł. Takie informacje o początkach nagrody poznajemy z pisma ówczesnego sekretarza generalnego Towarzystwa, profesora Zygmunta Sułowskiego z dnia 10 maja 1972 r.

13 października 1972 r. Zarząd Towarzystwa w składzie: prezes o. prof. Mieczysław Albert Krąpiec, wiceprezes – prof. dr hab. Czesław Zgorzelski, sekretarz generalny – prof. Zygmunt Sułowski, członkowie – ks. prof. dr hab. Stanisław Kamiński, prof. Jerzy Kłoczowski oraz przewodniczący Wydziałów – prof. dr hab. Janina Pliszczyńska (W. Historyczno–Filologiczny), doc. Adam Rodziński (W. Nauk Społecznych), ks. doc. Adam Szafrański (W. Teologiczno–Kanoniczny) podjął następujące postanowienie:

„Z okazji 50 rocznicy śmierci twórcy KUL ks. I. Radziszewskiego postanowiono przyznać nagrodę jego imienia za twórczość z zakresu kultury chrześcijańskiej; wysokość nagrody: 25 000 zł za całokształt dorobku oraz 10 000 zł za książkę roku; projekt regulaminu i wnioski personalne przygotuje komisja w składzie: prorektor KUL [prof. S. Sawicki – E.M. Z.], przewodniczący Wydziału Teol.–Kanon. i sekretarz gen[eralny].”

Wyraźnie zatem Zarząd stwierdzał, że nagroda ma na celu uczcić założyciela Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ks. Idziego Radziszewskiego. Taka myśl niewątpliwie przyświecała jej pomysłodawcy, prof. Sawickiemu, zwłaszcza, że pierwszy pomysł pojawił się wiosną 1972 r., niedługo po obchodach 50 rocznicy śmierci ks. Radziszewskiego (22 lutego 1922 r.). Przez rok 1973 trwały przygotowania do pierwszej edycji nagrody a postanowiono ją połączyć z obchodami 40-lecia Towarzystwa Naukowego KUL, przypadającymi w 1974 r. Komisja (w składzie: prof. S. Sawicki, prof. Z. Sułowski i ks. prof. A. Szafraniec) na posiedzeniu w dniu 4 kwietnia 1974 r., zatwierdziła projekt regulaminu nagrody, który miał obowiązywać od następnego roku oraz zaproponowała kandydatów do pierwszej nagrody. Z zachowanych materiałów archiwalnych wynika, że projekt regulaminu ułożył prof. Zygmunt Sułowski. Dwa dni później Zarząd Towarzystwa zatwierdził regulamin składający się z trzech punktów. Zapisano w nim, że Zarząd Towarzystwa corocznie przyznaje jedną nagrodę za „wybitne osiągnięcia naukowe w duchu humanizmu chrześcijańskiego” oraz drugą – za książkę roku, a przygotowanie wniosków do nagrody zleca powołanej przez siebie komisji, która po zasięgnięciu opinii wydziałów Towarzystwa przedstawia po trzech kandydatów do każdej z nagród. W ostatnim punkcie trzecim stwierdzano, że komunikat o przyznaniu nagród podaje się do publicznej wiadomości w czasie dorocznego Walnego Zebrania członków Towarzystwa. Szczególnie ważny jest punkt pierwszy, ponieważ podkreślono w nim, że nie chodzi o jakąkolwiek myśl humanistyczną, ale o humanizm chrześcijański, co zwłaszcza w czasach komunizmu miało duże znaczenie. Pokazywało, że poza ideologią istnieje też w Polsce nauka uprawiana w duchu chrześcijańskim. Warto dodać, że Towarzystwo Naukowe KUL nigdy nie przyznało nagrody za książkę roku i poprzestało na jednej – za całokształt twórczości.

Wspomniana komisja zaproponowała też Zarządowi dwie kandydatury do pierwszej edycji nagrody. Spomiędzy zgłoszonych pięciu osób, profesorów: Konrada Górskiego, Władysława Tatarkiewicza, Karola Górskiego, Jakuba Sawickiego i Adama Vetulaniego przedstawiono Zarządowi Konrada Górskiego i Władysława Tatarkiewicza. Zarząd wybrał na pierwszego laureata nagrody wybitnego filozofa, prof. Władysława Tatarkiewicza, o czym poinformowano zainteresowanego, prosząc także o propozycję tematu wykładu. Wręczenie tej nagrody odbyło się podczas dwudniowych obrad Walnego Zebrania członków Towarzystwa i uświetniło obchody 40-lecia istnienia Towarzystwa w dniach 16 i 17 maja 1974 r., czyli dokładnie w przeddzień 40. rocznicy jego rejestracji przez wojewodę lubelskiego w 1934 r.

Przebieg obchodów 40-lecia Towarzystwa Naukowego, jak na ówczesne czasy i możliwości, rozbudowany, poznajemy z zachowanego zaproszenia. We czwartek, 16 maja odbyło się sympozjum naukowe poświęcone działalności towarzystw naukowych w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem Towarzystwa Naukowego KUL. Z treścią wszystkich wystąpień zarówno pierwszego, jak i drugiego dnia możemy zapoznać się w numerze 22/2 jubileuszowym „Summarium”.

Następnego dnia, 17 maja miały miejsce właściwe obchody 40-lecia istnienia Towarzystwa Naukowego KUL. Rozpoczęła je o godzinie 9.00 msza św. w kościele akademickim, celebrowana przez biskupa lubelskiego i Wielkiego Kanclerza KUL Piotra Kałwę. Kazanie wygłaszał wówczas prymas, kard. Stefan Wyszyński. Należy w tym miejscu dodać, że pobyt prymasa na KUL-u miał bardziej rozbudowany program, ponieważ tego dnia też dokonał on poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę nowego frontonu uniwersytetu.

O godzinie 16.00 w auli uniwersyteckiej (starej auli) odbyło się Zebranie Publiczne Towarzystwa. Ówczesny Sekretarz Generalny, prof. Zygmunt Sułowski przedstawił krótkie sprawozdanie z czterdziestoletniej działalności Towarzystwa. Było to pewnego rodzaju odstępstwo – zwyczajowo sprawozdanie obejmuje ostatni rok działalności, jednak ze względu na rocznicowe obchody sprawozdanie objęło cały okres istnienia Towarzystwa. Następnym punktem programu było wręczenie nagrody im. ks. Idziego Radziszewskiego profesorowi Władysławowi Tatarkiewiczowi, czego dokonał prezes – o. prof. Mieczysław Albert Krąpiec. Ostatni formalny punkt spotkania stanowił wykład laureata. Profesor Tatarkiewicz wygłosił wykład pod tytułem: „Wielcy i bliscy”. Całość obchodów zamknął prymas Wyszyński, składając z jednej strony gratulacje laureatowi nagrody, z drugiej Towarzystwu, któremu też dziękował za wkład w budowanie kultury i nauki w duchu chrześcijańskim w Polsce.

W następnych latach przyznawano nagrodę wybitnym uczonym reprezentującym szeroki wachlarz dyscyplin naukowych. Nie wręczono jej czterokrotnie: w 1981 r., w 1987 r.  oraz w latach 2019 i 2020 z powodu pandemii koronawirusa i obostrzeń sanitarnych z tego wynikających.

Początkowo nagroda miała formę wyłącznie dyplomu. W roku 2000 ówczesny prezes Towarzystwa, ks. prof. Andrzej Bronk na posiedzeniu Zarządu 15 grudnia, zaproponował, aby obok dyplomu wręczać laureatom statuetkę i jednocześnie zaprezentował do wyboru trzy projekty. Ich autorem jest lubelski artysta – plastyk, a jednocześnie zasłużony działacz „Solidarności” lubelskiej, Kazimierz Tadeusz Stasz. Zaprezentowane projekty wywołały ożywioną dyskusję na posiedzeniu Zarządu. Ostatecznie Zarząd na posiedzeniu, 5 stycznia 2001 r. zaakceptował jeden – do dzisiaj wręczany laureatom. Statuetka jest odlewem, przedstawiającym w nieco abstrakcyjnej formie postać ludzką wkomponowaną w kształt „drzewa mądrości”. Ks. prof. Bronk był pomysłodawcą umieszczenia na jej stopie łacińskiej nazwy Towarzystwa Naukowego (Societas Scientiarum Catholicae Universitatis Lublinensis). Pierwszym laureatem, któremu wręczono statuetkę był ks. prof. Michał Heller, nagrodzony w 2001 r.

Lista laureatów Nagrody im. ks. Idziego Radziszewskiego znajduje się na stronie Towarzystwa Naukowego KUL: https://tnkul.pl/nagroda-im-ks-idziego-radziszewskiego

Bibliografia: Niniejszy tekst stanowi wersję skróconą artykułu, który zostanie opublikowany w czasopiśmie Towarzystwa Naukowego KUL „Summarium” za rok 2022, t. 51 (2023).

Archiwum Towarzystwa Naukowego KUL, Nagroda im. ks. Radziszewskiego; Protokoły Zarządu Towarzystwa Naukowego KUL; Walne zebrania TN KUL od 1966 do 1975; Zarząd TN KUL 1. I – 31. XII. 1972; „Summarium. Sprawozdania Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego”, nr 22/2 (numer jubileuszowy) za rok 1973 (wyd. 1975); A. Eckmann, K. Wójcik, A. Żuk, Towarzystwo Naukowe KUL, [w:] Encyklopedia 100-lecia KUL, red. E. Gigilewicz i in., t. II, Lublin 2018, s. 478-480; G. Karolewicz, E. Wiśniowski, Zarys dziejów Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w: Księga Jubileuszowa 50-lecia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Praca zbiorowa, Lublin 1969, s. 269-294; E. Kopeć, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w: Katolicki Uniwersytet Lubelski. 50 lat istnienia i działalności, Lublin 1968, s. 41-44; J. Styk, Wydawnictwa Towarzystwa naukowego KUL, w: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Wybrane zagadnienia z dziejów uczelni, red. G, Karolewicz, ks. M. Zahajkiewicz, ks. Z. Zieliński, Lublin 1992, s. 254-262; Z. Sułowski, D. Noskowska, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w: Księga pamiątkowa w 75-lecie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Wkład w kulturę polską w latach 1968–1993, s. 665-675; A. Weiss, Encyklopedia katolicka jako wkład Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w syntezę kultury chrześcijańskiej, w: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Wybrane zagadnienia... s. 220-225; J. Walkusz, Katolicki Uniwersytet Lubelski w okresie rektorstwa o. Mieczysława Alberta Krąpca (1970-1983), w: Katolicki Uniwersytet Lubelski 1918–2018, t. II: 1944–1989, red. A. Mirek, Lublin–Warszawa 2019, s. 397-464; A. Zonik, Scientie et Veritati. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Studium historyczno – prawne, Lublin 2009.

dr hab. Ewa M. Ziółek